Sunfish — Visvijver

Laden…

Opdrachten

Notities

Analyse

Alles blijft lokaal in je browser bewaard.

Macro-feedback op basis van run-data (prototype).

<H2>Het kweken van karpers en zilverkarpers in een viskweekvijver</H2>

Italo De Diana & Rik Min

<H1>Intro</H1>

</CENTER>

Je ziet hier lesmateriaal over hoe je vissen kunt kweken met een losse compacte 'simulator' waar een wiskundig model aan ten grondslag ligt. Het wiskundig model is ingebed in een simulatiesysteem en in een experimenteel tutoring systeem.

Je ziet hier een losse compacte 'simulator' waar een wiskundig model aan ten grondslag ligt. Het wiskundig model is ingebed in dit simulatiesysteem.

Het  model is een 'viskweekvijver'.

Het gedrag van biologische en scheikundige processen in een viskweekvijver kan met dit model worden nagebootst, gesimuleerd, voor onderwijsdoeleinden. Een leerling kan ingrijpen in processen.

De simulatie-run kan onderbroken worden; en worden voorgezet. De tijd loopt van 1 januari tot 31 december.

Piet van Schaik Zillesen heeft dit met een team van de Stichting Leerplanontwikkeling Enschede (SLO) rond 1989 ontwikkeld [Referentie: P. van Schaik Zillesen, A. Hartsuijker, J. Hondebrink en V. Labordus, Informatica project Voortgezet Onderwijs, Natuuronderwijs 12-16 jarigen. 'Een vijver in de computer', SLO, 1989, ISBN 90 329 0809 X. Werkboek en floppy].

Rond 2013 heeft Rik Min het model in Java op het internet gezet bij de Universiteit Twente. Faculteit Toegepaste Onderwijskunde, onderzoeksgroep van de vakgroep onderwijskundige 'Instrumentatietechnologie']. Nu is het in JavaScript geschreven. 
Oorspronkelijk komt het wiskundige model van wetenschappers uit de Sovjet Unie [Svirezhev et al., 1984].

<CENTER>
Met deze simulatie kunnen leerlingen van middelbare scholen - thuis of tijdens speciale biologielessen - leren hoe mineralen uitwerken in een lege viskweekvijver. En daarna, als ze dit onder de knie hebben, hoe ze twee verschillende soorten vissen, zilverkarpers en karpers kunnen kweken.

Het dynamisch gedrag van deze twee soorten is compleet verschillend.

De ene soort eet alleen plantaardige dingen, de andere soort dierlijk voedsel. Maar dan moet men wel - zelf - zorgen dat de vissen goed kunnen groeien. De ene soort eet alleen visvoer; de ander bodemdieren. Anders is de opbrengst niet optimaal.</CENTER>

Zilverkarpers (Hypophthalmichthys molitrix) zijn planteneters. Ze voeden zich
voornamelijk met fytoplankton, algen en waterplanten. Deze soort is speciaal aangepast om grote
hoeveelheden plantaardig materiaal te filteren uit het water.

Gewone karpers (Cyprinus carpio) zijn daar en tegen omnivoren. Dit betekent dat ze zowel
plantaardig als dierlijk voedsel eten. Hun dieet kan bestaan uit algen, waterplanten, insectenlarven,
schelpdieren en zelfs aas. Gewone karpers zijn veelzijdige eetgedragingen die ze in staat stellen zich aan verschillende omgevingen en voedselbronnen aan te passen.

</CENTER>

Dus, terwijl zilverkarpers zich enkel op plantaardig voedsel richten, hebben gewone karpers een
breder dieet dat ook dierlijk voedsel omvat.

<CENTER>Deze viskweekvijver kan door jullie bemest worden, of niet bemest worden, maar ook overbemest! Zie het als een spelletje. De hoeveelheid algen, de hoeveelheid watervlooien en de hoeveelheid bodemdieren hangt daar gedurende de zomermaanden heel sterk vanaf. Met dien ten gevolge ook de hoeveelheid massa van de karpers en de zilverkarpers op het eind van de zomer. 
</CENTER>

In het water kunnen verschillende stoffen opgelost zijn: zuurstof (O), fosfaat (P) en nitraat (N). Dat zijn meststoffen. Algen en wieren zijn hele kleine groene plantjes, waterplantjes (phytoplankton) (F). Algen zijn voedsel voor de zilverkarpers. Algen groeien door licht. Overdag. En maken uit water en kooldioxide hun eigen voedsel. Daarbij komt zuurstof vrij. Dat heet photosynthese. 's Nachts verbruiken algen hun voedsel en nemen ze zuurstof op. Dan heb je nog dierlijk afval, Detritus (D). Afval wordt gebruikt voor micro-organismen, zoals bacterien en schimmels.

<CENTER>
Met deze internet applicatie kun je karpers en zilverkarpers leren kweken. Je moet daarvoor wel eerst je biologielessen gevolgd hebben om te weten hoe voedingsstoffen, zonlicht, temperatuur, nitraat, fosfaat, dierlijk en plantaardig voedsel de groei van deze dieren beinvloed.
</CENTER>

</FORM>
</CENTER>

Vissen worden niet alleen in de natuur gevangen, ze worden tegenwoordig ook vaak "gekweekt": in zogenaamde viskweekvijvers. Bekend zijn kweekvijvers voor forel; die kun je in de vakantie als toerist soms bezoeken.

De eigenaar van een viskweekvijver wil natuurlijk zo veel mogelijk vis zien te krijgen tegen zo laag mogelijke kosten. Dat geldt voor alle ondernemers, of ze nu broden, Lego-dozen, rozen of bromfietsen produceren.

Zo'n kweekvijver is een ingewikkeld geheel. Vissen hebben voedsel nodig. Welk voedsel hangt af van de soot vis. Vissen hebben ook zuurstof nodig. En ze produceren afval. De kwaliteit van het water is van groot belang.
Ook de temperatuur van het water en de hoeveelheid (zon) licht hebben invloed.
En al die processen duren nogal lang: pas na dagen of weken wordt duidelijk wat de gevolgen zijn.
Kortom: een ingewikkeld geheel.

<CENTER>
"Doen alsof" heet simuleren-, het zelfstandig naamwoord is simulatie. De vijver-simulatie is een mode! van een echte vijver. Het is niet zeker of dit vijver-model in alle opzichten de echte vijver goed beschrijft. Het is dus mogelijk dat een echte vijver zich in werkelijkheid toch anders gedraagt. Overigens is in het model van deze vijver-simulatie gebruik gemaakt van Russische gegevens. Een aantal Russische biologen hebben de resultaten van onderzoek aan viskweekvijvers en een simulatiemodel van dergelijke vijvers gepubliceerd in een biologisch tijdschrift. Zie het intro.
</CENTER>

In de laatste jaren wordt bij dergelijk onderzoek de computer veel gebruikt. Een computer kan namelijk razendsnel met getallen omgaan, rekenen dus. Alle gegevens die de biologen -onderzoekers hebben gevonden worden "in de
computer gestopt". Beter gezegd: Alle verbanden tussen de factoren die een rol spe/en in de kweekvijver worden
ingevoerd in de computer.

Als in de computer veel van deze verbanden gestopt zijn wordt het mogelijk om zittend
achter de computer "proeven te doen". Elke verandering die je in do factoren aanbrengt kan de computer razendsnel
doorrekenen en je ziet dan op het scherm wat de gevolgen zijn.
Men doel dus alsof er een vijver in de computer zit.

De baas van een kweekvijver moet van al deze zaken verstand hebben. Maar hij of zij hoeft niet alles zelf te onderzoeken. Beroepsonderzoekers, in dit geval biologen, kunnen hierbij helpen. In speciale onderzoeksvijvers kunnen zijn alle factoren die van belang zijn zorgvuldig nagaan.

Neem bijvoorbeeld het volgende: Zilverkarpers zijn vissen die zich voeden met algen, kleine groene plantjes.
Algen hebben mest nodig, vooral fosfaat en nitraat. De onderzoekers gaan dan na hoeveel mest en welke soort-je het best kunt toevoegen. Dat levert "verbanden" op, verbanden tussen hoeveelheid mesttoevoer en hoeveelheid algen. Al deze verbanden komen tot uiting in de tijd. Biologische processen duren, zoals gezegd, meestal tamelijk lang.

<CENTER>
In deze lessen zul je kennismaken met zo'n vijversimulatie. Beter gezegd: met een aantal vijversimulaties. We beginnen namelijk met een heel simpele vijver: er groeien alleen algen in. Dat is vijver 1, de Algenvijver.
Welke vijversimulatie(s) je daarna doet hangt af van je docent. Vijver 5 is de meest ingewikkelde; daarin worden twee soorten vissen gekweekt.
</CENTER>

De computerprogramma's gaan over het leven in (vis)kweekvijvers. Om met deze programma's te kunnen werken moet je het een en ander weten over het leven in het water. Dat staat in dit stuk "Wat je van biologie moet weten". Het meeste heb je al gehad: in dat opzicht is dit stuk een herhaling.

Het nieuwe dat hierin voorkomt is niet moeilijk.

Een vijver is een voorbeeld van 'oppervlaktewater': water dat zich op de oppervlakte van de aarde bevindt. Oppervlaktewater staat dus in contact met lucht.

De simulator zelf heeft grafische output en enkele animaties-objecten. Plus drie 'parallelle instructies'. De introductie, de instructie en de opdrachten zijn ontworpen conform de 'Parallelle Instructie' theorie van Min en de 'Cognitive Laod' theorie van Mayer [R. Min, de PI-theorie, 2004, R. Maijer, the Cognitive Load, 2002]. De volledige parallelle instructieset is bij deze versie van de viskweekvijver weggelaten.

Het wiskundig model is van de Universiteit Wageningen en heeft circa 40 variabelen, 11 integraalvergelijkingen (voor C, S, D, F, etc.) en circa 10 interventie-mogelijkheden (o.a. PU, NU en OU), waarbij de tijd (t) loopt van 0 tot 365 dagen.

Je kunt het dag-nacht-ritme en (dus) de lichtinval in de vijver goed zien.

De extinctie-functie, de instraling, geeft aan hoe hoe helder het water is. Die fluctueert met het dag-nacht-ritme. Bij 0 is het water helder; bij 1 is het water zeer vies. Naar mate er minder licht is/komt, wordt het zicht beperkt. Naar mate de extinctie hoger is, wordt het licht minder.

NAWOORD:

Ik ben een groot voorstander van evolutionair ontwikkelen van systemen [R.J.H. Tolido, 'Het evolutionair ontwikkelen van informatiesystemen', CAP Volmac, Academic Services, 1996]]. Ook dit keer heb ik met deze stap voor stap werkmethode (en daardoor voortschrijdend inzicht) veel met JavaScript kunnen ontdekken. Ik ging van versie 0.0x, het eerste concept, naar versie 1.0 en 2.0.

Hierbij speciaal dank aan Piet v. Schaick Zillesen, bioloog & Jan de Goeijen Maar ook de studenten: Saskia Meulman, JS, AH, CW en AS. Eerste internet versie rond 2002: Daarna geupdated: 2004, 2010, 2019 en 2020. Weer latere versies: Restauratieproject: Start maart 2025. Grotendeels afgerond: april 2025. Eindversie december 2025.

REFERENTIES:

<UL>

<LI>Ard Hartsuiker, Jan Hondebrink, Viggo Laborius en Piet van Schaick Zillisen (TO), Een vijver in de computer, Stichting Leerplanontwikkeling Enschede (1989).

<LI>Svirezhev, Y.M., V.P. Krysanova & A.A. Voinow (1984). Mathematical modelling of a fish pond ecosystem. Ecol. Modelling, vol. 21, pp. 315-337. [De makers van het oorspronkelijke model].

<LI>Densen, van, and Pet (1988) Fishery in Lake IJssel (IJsselmeer, The Netherlands) a simulation model for the amount of perches. [Een project van TO, vakgroep ISM, Univ. Twente]

<LI>Mous, P.J. (1989). PERCH, a user-friendly length- and age-structured gillnet fisheries program ten behoeve van/voor o.a. de Nederlandse visserij. Stageverslag / interne publicatie simulatie project; University of Twente, Department of Education, Division of Instrumentation Technology, Enschede & Agricultural Univeristy of Wageningen, department of Fish Culture and Fishery, Wageningen.Stage bij het SLO-TO project vakgroep ISM, TO, (Begeleiding: Van Schaick Zillisen, supervisie: F.B.M. Min). Stageverslag. [Een project van TO, vakgroep ISM, Univ. Twente]

<LI>Schaick Zillesen, P.G. van, and F.B.M. Min, (1988). Een R. & D. project in de onderwijskunde; een computersimulatiesysteem voor VWO en MBO. In: Onderwijskundige technologie: modellen & emperie (Red. P.H. Been & K.B. Koster) Swets & Zeitlinger, Lisse.
</UL>

Rik Min, Enschede 30 april 2025; speciale versie voor project X: 19 maart 2025; update 21 februari 2026

<div class="imported">
 <h2>Instructies — in didactische stappen</h2>
 Experiment: korte stappen die je direct kunt koppelen aan handelingen in de simulator.

<section class="de-unit" data-title="0. Oriëntatie: wat ga je doen?">
 <h3>0. Oriëntatie: wat ga je doen?</h3>
 Je werkt met een simulatie van een viskweekvijver waarin je over zes maanden het kweken van 
	twee soorten kunt nabootsen: karpers en zilverkarpers. Hun dynamiek is verschillend; dat ga je 
	zichtbaar maken door gericht één ding tegelijk te veranderen.
 <div class="tutorPrompt">Mini-doel: Formuleer in één zin wat jij vandaag wil begrijpen (bijv. “Wanneer 
	wordt het systeem instabiel?”) en zet die zin in Notities.</div>
 </section>

<section class="de-unit" data-title="1. Navigatie: waar vind je wat?">
 <h3>1. Navigatie: waar vind je wat?</h3>
 Links kies je onderdelen (Intro / Instructies / Simulatie). Onderin zit het dock met Opdrachten en 
	Notities. Gebruik Notities als je labjournaal: schrijf kort, met datum/tijd als je wil.
 <div class="tutorPrompt">Actie: Open het dock en kijk even bij Opdrachten. Sluit het dock weer.</div>
 </section>

<section class="de-unit" data-title="2. Start schoon: reset en beginmeting">
 <h3>2. Start schoon: reset en beginmeting</h3>
 Ga naar Simulatie. Zorg dat je start vanuit een “schone” toestand (reset). Kijk daarna naar de beginwaarden die getoond worden.
 <div class="tutorPrompt">Actie: Noteer in Notities 2–3 beginwaarden die je ziet (alleen wat opvalt; geen volledigheid nodig).</div>
 </section>

<section class="de-unit" data-title="3. Parameters: wat mag je veranderen?">
 <h3>3. Parameters: wat mag je veranderen?</h3>
 In het interactiegedeelte zie je parameters als letters (bijv. F, P, N, A, O, Z, B, D en vaak 
	ook C/S). In dit experiment is de regel simpel: verander telkens maar één parameter, zodat je causaliteit kunt “zien”.
 <div class="tutorPrompt">Actie: Kies één parameter die je straks wil variëren. Schrijf erbij wat je verwacht dat er gebeurt (je hypothese).</div>
 </section>

<section class="de-unit" data-title="4. Baseline-run: kijk 1–2 maanden vooruit">
 <h3>4. Baseline-run: kijk 1–2 maanden vooruit</h3>
 Draai nu eerst een baseline: zonder wijzigingen. Kijk hoe de curves/waarden zich in de eerste periode gedragen. 
	Let op: stijgt iets gestaag, schommelt het, of slaat het door?
 <div class="tutorPrompt">Actie: Noteer 3 observaties in het format: “variabele → patroon → opvallend moment”.</div>
 </section>

<section class="de-unit" data-title="5. Eerste interventie: verander één parameter">
 <h3>5. Eerste interventie: verander één parameter</h3>
 Reset opnieuw, zet nu je gekozen parameter iets hoger of lager (kleine stap is genoeg), en draai dezelfde periode. Vergelijk met je baseline.
 <div class="tutorPrompt">Actie: Schrijf: “Hypothese bevestigd / deels / niet” en één zin waarom.</div>
 </section>

<section class="de-unit" data-title="6. Vergelijking: karper vs. zilverkarper">
 <h3>6. Vergelijking: karper vs. zilverkarper</h3>
 Het model bevat twee vissoorten met verschillende dynamiek. Probeer (als de interface dat in deze build ondersteunt) 
	een run waarin de andere soort een grotere rol speelt, of kijk naar verschillen in de relevante curves/waarden.
 <div class="tutorPrompt">Actie: Noteer één verschil dat je ziet en één mogelijke verklaring (“waarom zou dat zo zijn?”).</div>
 </section>

<section class="de-unit" data-title="7. Stabiliteit: wanneer gaat het ‘mis’ of ‘goed’?">
 <h3>7. Stabiliteit: wanneer gaat het ‘mis’ of ‘goed’?</h3>
 Bij dynamische systemen is het leerzaam te letten op stabiliteit: keert het systeem terug naar een evenwicht, 
	of loopt het weg? Vaak herken je dit aan toenemende oscillaties of “doorslaan”.
 <div class="tutorPrompt">Actie: Kies één run die jij “stabiel” vindt en één die jij “instabiel” vindt. Geef elk een korte titel.</div>
 </section>

<section class="de-unit" data-title="8. Mini-check: kun je dit aan iemand uitleggen?">
 <h3>8. Mini-check: kun je dit aan iemand uitleggen?</h3>
 Als je het kunt uitleggen, heb je het meestal echt begrepen. Houd het simpel: situatie → verandering → effect.
 <div class="tutorPrompt">Actie: Schrijf een uitleg van 4 zinnen: (1) uitgangssituatie, (2) wijziging, (3) wat je zag, (4) wat dat betekent.</div>
 </section>

<section class="de-unit" data-title="9. Afronding: koppel naar opdrachten en bewaar je spoor">
 <h3>9. Afronding: koppel naar opdrachten en bewaar je spoor</h3>
 Ga nu naar het dock Opdrachten en kijk welke opdracht het dichtst aansluit bij jouw observaties. 
	Kopieer (of parafraseer) je kernbevindingen in Notities, zodat je later kunt terugzien wat je deed en waarom.
 <div class="tutorPrompt">Actie: Zet bovenaan je Notities: datum + “Runlog” en plak daaronder je 3 belangrijkste observaties.</div>

</section>
 
</div>

<HTML>
<HEAD>
 <title>Viskweekvijver</title>
</HEAD>

<BODY>

<CENTER>
parallelle instructie (I)
</CENTER>

<CENTER>
<H1>Uitleg</H1>
</CENTER>

TIP 1: Kijk eerst even naar het gedrag van een vijver zonder vissen. Start en laat de tijd gewoon eens lopen van 0 tot de lente, de zomer en de herst, in totaal 365 dagen. Klik daarvoor bij de simulator op 'Doorgaan'.

Het blauwe blokje geeft een indicatie voor het dag-nacht-ritme; en dientengevolge de instraling en de gemiddelde dag-temperatuur. Het rode blokje is een indicatie voor de algengroei (phytoplankton) (F). Algengroei is eigelijk vervuiling. 
Deze twee blokjes dienen alleen maar als indicatie voor een verandering. De twee andere blokjes geven de hoeveelheid karpers en de hoeveelheid zilverkarpers aan. De vijver begint met nul vissen. De juiste waardes voor de acht belangrijkste variabelen kun je onder de grafiek. De interventiemogelijkheden daar weer onder.

TIP 2: Daarna kun je de vijver - wederom zonder vissen - eens gaan bemesten! Of overbemesten. Weet je hoe je dat moet doen?

<CENTER>
<H3>KARPERS</H3>
</CENTER>

Neem bijvoorbeeld het volgende:
Algen hebben mest nodig, vooral fosfaat en nitraat.
De onderzoekers gaan dan na hoeveel mest en van welke soort- je het best kunt
toevoegen. Dat levert 'verbanden' op, verbanden tussen hoeveelheid mestloevoer en
hoeveelheid algen. Al deze verbanden komen rot uiting in de tijd. Biologische
processen duren, zoals gezegd, meestal tamelijk lang.

TIP 3: Herstart en laat de tijd eens lopen tot de lente. Deponeer dan 50 kg aan karpers in de vijver. Wat blijkt? Karpers vervuilen de vijver. Zie je dat? Klopt dat?

<CENTER>
<H3>ZILVERKARPERS</H3>
</CENTER>

Zilverkarpers zijn vissen die zich voeden met algen, kleine groene plantjes.

TIP 4: Herstart en laat de tijd eens lopen tot de lente. Deponeer dan 50 kg aan zilverkarpers in de vijver. Wat blijkt? Zilverkarpers eten daarbij ook plantaardig afval. Zie je dat?

<CENTER>
<H3>KARPERS EN ZILVERKARPERS SAMEN</H3>
</CENTER>

TIP 5: Herstart en laat de tijd eens lopen tot de lente. Deponeer dan 50 kg aan zilverkarpers maar ook 50 kg aan karpers in de vijver. Wat blijkt?

TIP 6: Als je (extra) visvoer (AU) geeft groeien de karpers in de zomer heel hard. (De zilverkarpers niet.)

TIP 7: Kies de viskweekvijver met 50 kg karpers en 50 kg zilverkarpers. Geef in april gedurende een maand eens een stoot fosfaat en een stoor nitraat: PU=0.4 kg/dag en NU = 1.4 kg/dag. Kijk wat er gebeurt.

TIP 8: Herstart het model eens met vissen, en laat de tijd drie maanden lopen. Dat is 90 dagen. Het is dan begin april, de lente. Stel de zuurstof inname (OU) vervolgens in op 4.0 eenheden/dagen; en Nitraat (NU) en Phosfaat (PU) op 1.0. 
Hou de visvoer inname (AU) vooralsnog op 0.0. 
Je ziet dat de ene soort heel anders reageert dan de andere soort.
Doordat N, P en O begin april (door jou) zijn verhoogd, zie je dat het plantaardig voedsel toeneemt en dientengevolge het gewicht van de zilverkarpers! De karpers eten wat anders.

Bekijk goed de verschillen. Maak dus steeds notities. Vind je het opmerkelijk? De computer doet dat ook. Denk je dat je het snapt?

<CENTER>
Wil je dit meer systematisch doen, kijk dan ook bij de opdrachten. 

</CENTER>

Enschede, 19 maart 2025; update 28 februari 2026

</BODY>
</HTML>

<CENTER>
parallelle instructie (II)
</CENTER>

<CENTER>
<H1>Opdrachten</H1>
</CENTER>

Er zijn 5 verschillende manieren om om te gaan met een vijver:

<UL>
<LI>Manier 1: 'de algenvijver'
<LI>Manier 2: 'de zilverkarpervijver'
<LI>Manier 3: 'de watervlooien- en bodemdierenvijver' 
<LI>Manier 4: 'de karpervijver' 
<LI>Manier 5: 'de viskweekvijver met zowel karpers als zilverkarpers'
</UL>

Als je de simulatie aanzet zie je het dag-nacht ritme. De  temperatuur is 's nachts anders dan overdag. 's Nachts is het koud. De gemiddelde temperatuur stijgt of daalt uiteraard ook met de seizoenen. De zon komt elke dag op en gaat elke dag weer onder.  Er zijn 8 variabelen die je in de gaten moet houden: zuurstof (O), nitraat (N), fosfaat (P),  bodemdieren (B), watervlooien (), detritus (D) en algen (F). Later kijken we ook naar de karpers (C) en de zilverkarpers (S).
Er zijn ook 4 parameters die je in kunt stellen: visvoer (AU), fosfaat (PU), nitraat (NU) en wat meer zuurstof (OU).

Eerst wat algemene opdrachten (B.1 t/m/ B.12):

Opdracht B.1

Bedenk een voorbeeld van water in de natuur dat geen oppervlaktewater is.

Opdracht B.2

De vijver in de computer meet 100 bij 100 meter en is 1 meter diep. Hoeveel m3 water bevat deze vijver?

We behandelen van een kweekvijver hierna het volgende:

<UL>
<LI>Het water. Daarin zijn verschillende stoffen opgelost: zuurstof, koolstofdioxide, fosfaat, nitraat;</LI>
<LI>Algen (of wieren); heel kleine groene (water) plantjes;</LI>
<LI>Plantaardig en dierlijk afval, schimmels en bacterien;</LI>
<LI>Watervlooien en bodemdieren;</LI>
<LI>Vissen.</LI></UL>

Water met opgeloste stoffen

Lucht is een beetje oplosbaar in water: dat gebeurt aan het oppervlak van het water. Lucht bestaat voornamelijk uit stikstofgas en zuurstofgas. Verder bestaat lucht uit een klein beetje argon en uit een heel klein beetje koolstofdioxide. (Al deze gassen kun je niet zien en niet ruiken.) Voor het leven in een vijver zijn van belang:

<UL>
<LI>Opgeloste zuurstof
<LI>Opgelost koolstofdioxide
</UL>

Deze twee opgeloste gassen zijn niet alleen afkomstig uit de lucht boven de kweekvijver. Ook het leven van planten en dieren in de vijver heeft invloed. Dat zien we verderop.

Opdracht B.3

Bedenk een manier om de hoeveelheid opgeloste zuurstof (het zuurstofgehalte) in water te vergroten.

Opdracht B.4

In "vervuilde" lucht zitten ook andere gassen en soms ook roetdeeltjes. Denk je dat dan het water van de kweekvijver hierdoor ook vervuild wordt? Waarom?

Niet alleen gassen zijn in het water opgelost, maar ook allerlei vaste stoffen. Voor de kweekvijver zijn van belang:

<UL>
<LI>Opgelost fosfaat en nitraat</LI>
</UL>

Fosfaat en nitraat zijn grijs/witte vaste stoffen. In water opgelost zijn ze kleurloos: je kunt ze dan dus niet meer zien.
Fosfaat en nitraat zijn voorbeelden van mineralen, stoffen die in de grond zitten. Het zijn ook voorbeelden van meststoffen, ze zijn namelijk noodzakelijk voor de groei van algen, zie het volgende stuk: Algen.

Ze komen in de natuur voor, ze ontstaan bijvoorbeeld uit plantenresten. Maar ook worden ze in een fabriek gemaakt: kunstmest. We zullen de namen fosfaat/nitraat, mineralen en meststoffen verder door elkaar gebruiken.

In kweekvijvers wordt het water voortdurend langzaam ververst: er stroomt water in en er stroomt water uit, net als in een zwembad.

Opdracht B.5
Stel dat je de hoeveelheid fosfaat (het fosfaatgehalte) in een kweekvijver wilt vergroten. Hoe jun je dat doen?

Algen

In oppervlaktewater leven bijna altijd algen: heel kleine groene plantjes. (Ze worden ook wel wieren genoemd.) Als de omstandigheden gunstig voor hen zijn kunnen er zo veel ontstaan dat het water helemaal groen of blauw-groen wordt.

Net als groene planten op het land leven algen als volgt:

Ze groeien, ze vermedigvuldigen zich en ze gaan dood. (Algen vermedigvuldigen zich meestal door deling: ze splitsen zich in tweeen.) Voor hun leven hebben ze hetzelfde nodig als landplanten:

<UL>
<LI>Licht, water, koolstofdioxide, mineralen en zuurstof.
</UL>

Als er licht is (overdag dus) dan maken ze uit water en koolstofdioxide hun eigen voedsel. Daarbij komt zuurstof vrij. Dit proces heet fotosynthese. (Synthese betekent: iets maken, en foto betekent: met licht. Fotosynthese betekent: iets maken met behulp van licht.) In een schema:
<UL>
									 licht
Water + koolstofdioxide à voedsel + zuurstof
</UL>

Als er geen licht is, s nachts dus, verbruiken algen (een deel van) het overdag gemaakte voedsel. Daarbij nemen ze zuurstof uit het water op. Dan gebeurt het omgekeerde als bij de fotosynthese.

<UL>
Voedsel + zuurstof à
 water + koolstofdioxide
</UL>

Een gedeelte van de voedselstoffen zet de plant om in bouwstoffen. Als mineralen zijn fosfaat en nitraat daarbij belangrijk. Deze opgeloste stoffen worden door algen opgenomen en dus gebruikt bij het maken van bouwstoffen.

We kunnen al deze factoren op verschillende manieren opschrijven. Een manier die ook in het computerprogramma gebruikt wordt is het blokkenschema:

Let op:

<UL>
<LI>Je ziet staan: "instraling"; dat woord gebruiken biologen voor de hoeveelheid licht.</LI>
<LI>Het onderste blok (afval, schimmels, bacterien) komt verderop aan de beurt.</LI></UL>

Dit blokkenschema kan nog aangevuld worden. De pijlen die de verbanden aangeven kunnen we nog verduidelijken.

xxxx betekent: wordt opgenomen door ..... 
xxx betekent: wordt afgestaan door .....

Opdracht B.6
a. Zet de pijlen in het schema o (opgenomen door) of a (afgestaan door). Doe dat eerst voor de processen overdag. (Het onderste blok in het schema laten we even rusten.)
b. Hetzelfde voor de processen die voornamelijk s nachts gebeuren.

Opdracht B.7
Wat denk je zal het gevolg zijn als in een vijver met algen extra fosfaat en nitraat opgelost wordt?

Opdracht B.8
Als er plotseling erg veel algen ontstaan spreekt men van een algenplaag (of van "algenbloei"). Een algenplaag maakt het water s nachts arm aan zuurstof. Waardoor? Wat zal het gevolg zijn voor vissen in dat water?

Opdracht B.9
Als het water troebel wordt (ondoorzichtig), krijgen de algen die niet aan de oppervlakte leven het moeilijk. Hoe komt dat?

Plantaardig en dierlijk afval: schimmels en bacterien

Alle organismen gaan een keer dood, ook de planten en dieren in een kweekvijver. De stoffelijke resten noemen we afval. Dit afval dient weer als voedsel voor heel kleine organismen (micro-organismen), namelijk voor bacterien en schimmels.

Bacterien zijn organismen die zo klein zijn dat je ze alleen maar met een sterk vergrotende microscoop kunt zien.
Ze leven ook in water, in enorme aantallen en in vele soorten.
Ze leven vooral van afval: gestorven dieren en planten. De resten van dode algen bijvoorbeeld worden door bacterien veranderd in stoffen als fosfaat, nitraat en koolstofdioxide. Hierbij verbruiken bacterien zuurstof.

(Overigens: bacterien hebben een slechte naam. Dat is niet terecht. Er zijn maar enkele bacteriesoorten die voor de mens gevaarlijk zijn. Alle andere soorten zijn onmisbaar voor het leven op aarde.)

Schimmels zijn wel zichtbaar voor het blote oog. Deze organismen vervullen in een vijver ongeveer dezelfde rol als bacterien: ze veranderen afval in andere stoffen. Schimmels verbruiken hierbij zuurstof.

(Overigens: de vruchtlichamen van sommige schimmels op het land ken je wel: paddestoelen.)

Opdracht B.10
In het blokkenschema van opdracht B.6 hadden we de pijlen met het onderste blok weggelaten. Teken deze pijlen nu aan de hand van de tekst hierboven. Let op: deze pijlen betekenen nu: in het ene geval "opgenomen/afgestaan door" en in het andere geval "veranderd in". Zet er dus maar geen o en a bij.

Watervlooien en bodemdieren

In een vijver leven niet alleen planten vooral algen-, maar ook zeer veel dierlijke organismen. Voor de vijvers die in het computerprogramma zitten zijn van belang:

Watervlooien
Dat is een verzamelnaam voor vele soorten kleine beestjes die in het water leven. Ze zwemmen in het water.

Bodemdieren
Ook een verzamelnaam voor vele verschillende soorten diertjes die op of in de bodem van de vijver leven. (Een bekende soort is Tubifex dat vaak als voer voor aquariumvissen wordt gebruikt.)

(Overigens: de wetenschappelijke naam voor watervlooien is: zooplankton. En bodemdieren heten in de biologie: zoobenthos.)

Vissen

Niet alle vissoorten eten hetzelfde. (Landdieren eten ook niet allemaal hetzelfde voedsel.) Een vis als de zilverkarper eet plantaardig voedsel, algen.
Een vis als de karper eet bij voorkeur kleine bodemdieren.
En een vis als de snoek eet vooral andere vissen: het is een roofvis.

Verder verbruikt een vis zuurstof uit het water. En vissen produceren afval.

Opdracht B.11
Denk je dat je in een kweekvijver zilverkarpers en karpers kunt grootbrengen? Waarom (niet)?

Opdracht B.12
Dezelfde vraag voor zilverkarpers en snoeken

Biologen noemen het aantal kilogram van een organisme de biomassa. Als er dus bijvoorbeeld 125 kg algen in een vijver aanwezig is zeggen biologen dat de biomassa algen 125 kg is.

Karper, ook: schubkarper of boerenkarper, de algemene zoetwatervis Cyprinus carpio uit de familie van de karpers, gekenmerkt door o.a. vier voeldraden bij de bek, een lange rugvin met ca. 25 vinstralen en een geelbruine kleur. De karper wordt 75 -120 cm lang en voedt zich met plankton en bodenorganismen (wormen, muggelarven enz.). De wijfjes worden meestal geslachtsrijp na vier jaar, de mannetjes na drie jaar. De paaitijd valt in mei-juni, doch van het broed komt in ons koude klimaat meestal niet veel terecht. De karper is afkomstig uit Zuidoost Azie en wordt als consumptievis geteeld. In Nederland en Belgie wordt de karper ook als pootvis ten behoeve van de sportvisserij geteeld. De wettelijke minimummaat voor het vissen met de hengel is in Nederland 35 cm, een lengte die de vis na ca. vier jaar bereikt, in Belgie 25 cm (na twee a drie jaar).

<H1>Vijver 1 - Algenvijver</H1>

Je hebt het stuk ..... Wat je van biologie moet weten xxx doorgenomen en de opdrachten daarin gemaakt.

In deze eerste simulatie heb je de gelegenheid om te wennen aan vijversimulaties. De "Algenvijver" is namelijk met opzet simpel gehouden: in de vijver leven alleen algen, geen watervlooien, bodemdieren, vissen.
In deze vijver gaan we alleen maar na waardoor de groei van algen beinvloed kan worden.

Opdracht 1.1
xxxx xxx "xxxx" in de computer en zet deze aan. Het programma wordt nu in het geheugen van de computer geladen. Dat duurt even. Na enige tijd verschijnt de titel VIJVER op het scherm. Druk dan op de <xxxx> toets. Linksboven zie je de cursus op "xxx" staan. Druk je nu op <xxx> dan komt er een submeny xxxx. Ga je met een xxxx naar beneden naar "Algemeen" en druk je op <xxx> dan krijg je een korte uitleg. Als het goed is ken je de inhoud al.

xxxx weer op <xxx>. Verplaats dan de cursor naar "xxxx" en druk op <xxx>. Je ziet dan een submenu met de vijf vijvers.

Opdracht 1.2

Ga met een xxxx naar benedeb naar "Algen" en druk op <xxxx>. Dan zie je een tekening die de "onderdelen" (de samenstelling) van de Algenvijver voorstelt. Bovenaan komt een nieuwe menubalk. De cursor staat op "xxxx". Druk je op <xxx> dan zie je een submenu: "Deze vijver" en "Bediening". Ga naar "Deze vijver" en druk op <xxx>. Dan krijg je een uitleg van de Algenvijver. Door nog eens op <xxxx> te druken komt de tekening terug. Druk nu op (cijfer) toets <2>. Dan zie je het blokkenschema dat je al in opdracht B.6 hebt leren kennen. Scherm 2 toont steeds een blokkenschema. Door <1> in te drukken krijg je "scherm 1", de tekening. Met <2> krijg je "scherm 2", het blokkenschema.

In de blokken op het scherm zie je getallen staan. Dat zijn aantallen kilogrammen (kg) van de "onderdelen: van deze vijver. (Alleen de hoeveelheid licht, de "instraling", wordt niet in kg uitgedrukt.)

Met deze samenstelling starten we straks onze algenvijver. De startdatum is 1 april; dat zie je onderaan scherm 2 staan. Vul deze getallen in onder "1 april" in tabel 1.1.

<TABLE BORDER CELLSPACING=1 CELLPADDING=9>
<TR>
<TD WIDTH="17%" VALIGN="TOP"> </TD>
<TD WIDTH="17%" VALIGN="TOP">
1 april
(kg)</TD>
<TD WIDTH="17%" VALIGN="TOP">
1 mei
(kg)</TD>
<TD WIDTH="17%" VALIGN="TOP">
Verschil
(+,0,-)</TD>
<TD WIDTH="17%" VALIGN="TOP">
1 juni
(kg)</TD>
<TD WIDTH="17%" VALIGN="TOP">
Verschil
(+,0,-)</TD>
</TR>
<TR><TD WIDTH="17%" VALIGN="TOP">

Algen</TD>
<TD WIDTH="17%" VALIGN="TOP"><INPUT TYPE='text' NAME='veld30' VALUE='0' SIZE='2'></TD>
<TD WIDTH="17%" VALIGN="TOP"><INPUT TYPE='text' NAME='veld31' VALUE='0' SIZE='2'></TD>
<TD WIDTH="17%" VALIGN="TOP"><INPUT TYPE='text' NAME='veld32' VALUE='0' SIZE='2'></TD>
<TD WIDTH="17%" VALIGN="TOP"><INPUT TYPE='text' NAME='veld33' VALUE='0' SIZE='2'></TD>
<TD WIDTH="17%" VALIGN="TOP"><INPUT TYPE='text' NAME='veld34' VALUE='0' SIZE='2'></TD>
</TR>
<TR><TD WIDTH="17%" VALIGN="TOP">

Zuurstof</TD>
<TD WIDTH="17%" VALIGN="TOP"><INPUT TYPE='text' NAME='veld35' VALUE='0' SIZE='2'></TD>
<TD WIDTH="17%" VALIGN="TOP"><INPUT TYPE='text' NAME='veld36' VALUE='0' SIZE='2'></TD>
<TD WIDTH="17%" VALIGN="TOP"><INPUT TYPE='text' NAME='veld37' VALUE='0' SIZE='2'></TD>
<TD WIDTH="17%" VALIGN="TOP"><INPUT TYPE='text' NAME='veld38' VALUE='0' SIZE='2'></TD>
<TD WIDTH="17%" VALIGN="TOP"><INPUT TYPE='text' NAME='veld39' VALUE='0' SIZE='2'></TD>
</TR>
<TR><TD WIDTH="17%" VALIGN="TOP">

Nitraat</TD>
<TD WIDTH="17%" VALIGN="TOP"> </TD>
<TD WIDTH="17%" VALIGN="TOP"> </TD>
<TD WIDTH="17%" VALIGN="TOP"> </TD>
<TD WIDTH="17%" VALIGN="TOP"> </TD>
<TD WIDTH="17%" VALIGN="TOP"> </TD>
</TR>
<TR><TD WIDTH="17%" VALIGN="TOP">

Fosfaat</TD>
<TD WIDTH="17%" VALIGN="TOP"> </TD>
<TD WIDTH="17%" VALIGN="TOP"> </TD>
<TD WIDTH="17%" VALIGN="TOP"> </TD>
<TD WIDTH="17%" VALIGN="TOP"> </TD>
<TD WIDTH="17%" VALIGN="TOP"> </TD>
</TR>
<TR><TD WIDTH="17%" VALIGN="TOP">
Afval
Schimmels
Bacterien</TD>
<TD WIDTH="17%" VALIGN="TOP"> </TD>
<TD WIDTH="17%" VALIGN="TOP"> </TD>
<TD WIDTH="17%" VALIGN="TOP"> </TD>
<TD WIDTH="17%" VALIGN="TOP"> </TD>
<TD WIDTH="17%" VALIGN="TOP"> </TD>
</TR>
</TABLE>

Opdracht 1.3

In de "xxx" staat de cursor op "xxx).
Met een xxx-toets kun je naar andere kopjes gaan. Ga naar menukeuze "TIJD". Als je dan de <xxxx> toets indrukt gaat de tijd lopen: de computer berekent (vijf keer per etmaal) de hoeveelheden. Doe dat. Lees wel direct verder!
De tijd loopt tot 1 mei; dan stopt het programma uit zichzelf. (Je kunt zelf de tijd eerder stilzetten door opnieuw op de <xxxx> toets te drukken. Door daarna nog een op deze toets te drukken loopt de tijd weer verder.)

Het programma geeft je vijf keer per dag de aantallen kilogrammen.

<UL>
<LI>Een etmaal ("dag") betaat uit een dag en een nacht. Kun je dat zien aan de veranderingen in de getallen? Hoe dan?
</UL>

Opdracht 1.4

Als 1 mei bereikt is vul je in tabel 1.1 de getallen (de waarden) in in de kolom "1 mei". Zijn in de algenvijver na 30 dagen de hoeveelheden duidelijk toegenomen (+) of duidelijk afgenomen (-) of ongeveer hetzelfde (0) gebleven?
Vul de kolom "verschil" in tabel 1.1 op deze manier in.

Opdracht 1.5
Je ziet een submenu: "Deze maand nog eens bekijken" en "Volgende maand". Ga met een xxxx naar "Deze maand nog eens bekijken" en druk op <xxxx>.
We bekijken de maand april vervolgens in grafieken.
Daarvoor druk je op toets <3>. Dan verschijnen de grafieken voor de aantallen kilogrammen algen, zuurstof, fosfaat en nitraat, voor de maand april.

<UL>
<LI>Kijk goed wat elke grafiek voorstelt.</LI>
<LI>Kun je verklaren waardoor de grafiek voor zuurstof zo kartelig is?</LI></UL>

Opdracht 1.6
Om de grafiek (en) op je gemak te kunnen bekijken is het handig om van het scherm een print te maken.
In de regel krijg je van je docent een kopie van deze, al eerder gemaakte print.
Plak deze print in.
(Als aan he computer een printer aangesloten is kun je die print zelf maken. Dat gaat als volgt.
Zet de printer aan.
Verplaats de cursor van "TIJD" naar "PRINT" en druk op <xxxx>. Ga dan met een xxxx naar "Print deze pagina" en druk dan op <xxxx>.
Als de print klaar is zet je de cursor weer op "TIJD".)

We hebben nu de algenvijver een maand z n gang laten gaan. Zou de vijver nog opvallend veranderen als we de tijd verder laten lopen? Dat gaan we nu onderzoeken.

Opdracht 1.7
Laat de tijd verder lopen tot 1 juni.
Doe dat als volgt.
Via toets <2> ga je terug naar het blokkenschema. Druk op <xxxx>. De cursor moet staan op "Volgende maand". Druk op <xxxx>.
Door <3> in te drukken kun je het verloop van de grafieken volgen.
Op 1 juni stopt het programma uit zichzelf.
Ga dan met een xxxx naar "Deze maand nog eens bekijken" en druk op <xxxx>.

Opdracht 1.8
Druk (zo nodig) op <2> voor de waarden op 1 juni. Vul in tabel 1.1 deze getallen in. Vergelijk deze getallen met die van de toestand op 1 mei en zet in de kolom "verschil" of er een duidelijke toename (+), een duidelijke afname (-) is of dat er weinig veranderd is (0).

We hebben de vijver nu twee maanden aan z n lot overgelaten. We hebben gezien dat de hoeveelheid algen met ongeveer de helft is toegenomen, van 100 naar 160 kg. Dat is weliswaar een behoorlijke toename maar als we in deze vijver algen- etende vissen zouden willen kweken, dan zou er al gauw een tekort aan algen ontstaan. Hoe zouden we de algengroei kunnen bevorderen?

Opdracht 1.9
Wat zou jij doen om de algengroei te bevorderen?

De manier om algengroei te bevorderen is: extra meststoffen toevoegen, dus extra nitraat en fosfaat. Elke dag wordt er dan een kleine hoeveelheid van deze mineralen toegevoegd aan de vijver. Dat kan makkelijk in de waterinlaat van de vijver. We gaan met de computer zien wat er dan gebeurt.

Opdracht 1.10
Hoe kan de computer "weten", wat er zal gebeuren als je extra nitraat/fosfaat toevoegt?

Biologen-onderzoekers hebben vastgesteld dat om de algengroei te bevorderen je zowel nitraat als fosfaat moet toevoegen. (De beste verhouding is: ongeveer vijf keer zoveel nitraat als fosfaat.)

In de volgende opdrachten kun je zien wat de gevolgen zijn als je:
<OL TYPE="a">

<LI>Alleen extra nitraat toevoegt: opdracht 1.11</LI>
<LI>Alleen extra fosfaat toevoegt: opdracht 1.12</LI>
<LI>Beide mineralen toevoegt: opdracht 1.13</LI></OL>

Het is voldoende om steeds de tijd 20 dagen te laten lopen.
De resultaten gaan we invullen in tabel 1.2.
De waarden voor de toestand op 20 april zonder mesttoevoer zijn in de tabel al ingevuld. Omdat de getallen zo schommelen in de loop van een etmaal hebben we er ca. (circa = ongeveer) voorgezet.

Tabel 1.2

<TABLE BORDER CELLSPACING=1 CELLPADDING=9>
<TR><TD WIDTH="19%" VALIGN="TOP"> </TD>
<TD WIDTH="15%" VALIGN="TOP">
20 april zonder mest</TD>
<TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">
20 april 
+ 0.7 kg nitraat</TD>
<TD WIDTH="23%" VALIGN="TOP">
20 april 
+ 0.15 kg fosfaat</TD>
<TD WIDTH="22%" VALIGN="TOP">
20 april 
+ 0.7 kg nitraat 
+ 0.15 kg fosfaat</TD>
</TR>
<TR><TD WIDTH="19%" VALIGN="TOP">

Algen</TD>
<TD WIDTH="15%" VALIGN="TOP">

ca. 136</TD>
<TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP"> </TD>
<TD WIDTH="23%" VALIGN="TOP"> </TD>
<TD WIDTH="22%" VALIGN="TOP"> </TD>
</TR>
<TR><TD WIDTH="19%" VALIGN="TOP">

Zuurstof</TD>
<TD WIDTH="15%" VALIGN="TOP">

ca. 103</TD>
<TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP"> </TD>
<TD WIDTH="23%" VALIGN="TOP"> </TD>
<TD WIDTH="22%" VALIGN="TOP"> </TD>
</TR>
<TR><TD WIDTH="19%" VALIGN="TOP">

Nitraat</TD>
<TD WIDTH="15%" VALIGN="TOP">

ca. 0.6</TD>
<TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP"> </TD>
<TD WIDTH="23%" VALIGN="TOP"> </TD>
<TD WIDTH="22%" VALIGN="TOP"> </TD>
</TR>
<TR><TD WIDTH="19%" VALIGN="TOP">

Fosfaat</TD>
<TD WIDTH="15%" VALIGN="TOP">

ca. 0.25</TD>
<TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP"> </TD>
<TD WIDTH="23%" VALIGN="TOP"> </TD>
<TD WIDTH="22%" VALIGN="TOP"> </TD>
</TR>
<TR><TD WIDTH="19%" VALIGN="TOP">
Afval
Schimmels
Bacterien</TD>
<TD WIDTH="15%" VALIGN="TOP">

ca. 91</TD>
<TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP"> </TD>
<TD WIDTH="23%" VALIGN="TOP"> </TD>
<TD WIDTH="22%" VALIGN="TOP"> </TD>
</TR>
</TABLE>

Opdracht 1.11 Algengroei door extra nitraat?
Om de algenvijver opnieuw te starten ga je in de menubalk met de cursor naar "EINDE" en druk je op <xxxx>. Ga dan met de cursor naar "Herstart" en druk op <xxxx>.
Verplaats dan de cursor naar "TIJD" maar druk dan nog niet op <xxxx>, want dan zou de tijd gaan lopen.

Eerst gaan we extra nitraat toevoegen.
Dat doe je door op functie-toets <F3> te drukken.
Je typt dan 0.7 in en drukt op <xxxx>.
(Typ niet: 0.7 kg, want kg staat er al.)
Door nog eens op <F3> te drukken kun je controleren of je het goed gedaan hebt. Druk dan weer op <xxxx>. Met toets <2> ga je naar scherm 2. Als je nu op <xxxx> drukt gaat de tijd lopen: het computerprogramma begint nu te rekenen. OP 20 april stop je de tijd door weer op <xxxx> te drukken. Stop de tijd s nachts! Kom je per ongeluk op 21 april, dan is dat niet erg. Maar ook dan stop je s nachts. (Ondertussen kun je met <3> kiezen voor het kijken naar de grafieken. Met <2> zie je weer het blokkenschema.)

Vul de hoeveelheden in in tabel 1.2.

Opdracht 1.12 Algengroei door extra fosfaat/

Herstart de algenvijver net als in opdracht 1.11.

Ga dan in plaats van nitraat extra fosfaat toevoegen.
Druk daarvoor op <F2>.
Type als extra fosfaat-toevoeging in: 0.15.
Druk op <xxxx>/
Door nog eens op <F2> te drukken kun je controleren of je het goed gedaan hebt. Druk dan weer op <xxxx>. Met toets <2> roep je scherm 2 op. Door op <xxxx> te drukken gaat de tijd lopen. Stop op 20 (of 21) april, opnieuw s nachts. (Met <3> kun je het verloop van de grafieken volgen.)

Vul de waarden in in tabel 1.2.

Opdracht 1.13 Algengroei door extra nitraat + fosfaat?

Herstart de algenvijver net als in opdracht 1.11

Nu gaan we en extra nitraat en extra fosfaat toevoegen. Kies met <F3> voor 0.7 kg extra nitraat. Kies met <F2> voor 0.15 kg extra fosfaat. Met toets <2> ga je naar scherm 2. Door op <xxxx> te drukken gaat de tijd lopen. Kijk hierbij vooral naar de grafieken, met <3>. Stop op 20 (of 21) april, s nachts.

Vul de waarden in in tabel 1.2.

Je kunt het programma als volgt beeindigen:

<UL>
<LI>Ga op de menubalk naar EINDE en druk op <xxxx>.</LI>
<LI>Kies dan "Hoofdmenu" en druk op <xxxx>. En nog eens <xxxx>.</LI>
<LI>Ga dan naar "Einde programma" en druk op <xxxx>.</LI>
<LI>Ga dan naar "Einde programma bevestigen" en druk op <xxxx>.</LI>
<LI>Dan zet je de computer uit en stop je dexxxxVIJVER in het hoesje.</LI></UL>

Opdracht 1.14
Bekijk tabel 1.2. goed en beantwoord de volgende vragen:

<UL>
<LI>Hoeveel is de algentoename in 20 dagen zonder mest-toevoer?</LI>
<LI>En hoeveel met nitraat- + fosfaat-toevoer?</LI></UL>

Opdracht 1.15
Welke van de volgende beweringen a,b is waar en welke niet?
<OL TYPE="a">

<LI>De drie simulatie-proeven (1.11,1.12 dn 1.13) lieten zien dat om de algengroei te bevorderen beide meststoffen, nitraat en fosfaat, nodig zijn.</LI>
<LI>De drie simulatie-proeven (1.11, 1.12 en 1.13) lieten zien dat 5 keer zoveel nitraat als fosfaat het best is voor de algengroei.</LI></OL>

Let op
Scherm 2 liet steeds een blokkenschema zien. Maar ook zag je hoe de getallen (de waarden) in de tijd veranderden. Daarom kun je scherm 2 ook een rekenblad (Engels: "spread- sheet") noemen.
Computers zijn zeer geschikt om met "rekenbladen" te werken: ze kunnen razendsnel de in het programma ingevoerde verbanden tussen de waarden doorrekenen.

<H1>Vijver 2 - Zilverkarpervijver</H1>

In deze vijver-simulatie breiden we de Algenvijver uit: we laten er zilverkarpers in rondzwemmen. Zilverkarpers zijn vissen die planten eten, vooral algen. Zilverkarpers verbruiken verder zuurstof en ze produceren zoals elk leven wezen- ook afval.

We beginnen met 100 kilogram zilverkarpers. Deze vissen worden als kleine visjes in de vijver uitgezet. Het is onze bedoeling dat ze groot en dik worden. Een toename in de biomassa zilverkarper komt dus niet doordat ze zich vermedigvuldigen, zoals dat bij algen het geval is.

In deze computer- simulatue voegen we dezelfde hoeveelheden nitraat en fosfaat toe als in vijver 1, de algenvijver.
We gaan kijken wat de gevolgen zijn doordat er nu zilverkarpers in de vijver leven.

Opdracht 2.1 
Herhaal opdracht 1.1
Kies dan "Zilverkarper" en druk op <xxxx>. Dan zie je een tekening, horend bij toets <1>. In de menubalk staat de cursor op xxxx. Door op <xxxx> te drukken kun je die uitleg krijgen. Druk nu op toets <2> voor scherm 2.
Je ziet dan het onderstaande blokkenschema.

Opdracht 2.2.
<OL TYPE="a">

<LI>Schrijf op wat volgens het blokkenschema de zilverkarpers opnemen en afstaan.</LI>
<LI>Eet de zilverkarper alleen algen of ook nog ander voedsel?</LI></OL>

Opdracht 2.3
Noteer de aantallen kilogrammen die in de blokken staan in onderstaande tabel onder "1 april".

Tabel 2.1

<TABLE BORDER CELLSPACING=1 CELLPADDING=9>
<TR><TD WIDTH="31%" VALIGN="TOP"> </TD>
<TD WIDTH="17%" VALIGN="TOP">
1 april (kg)</TD>
<TD WIDTH="17%" VALIGN="TOP">
1 mei (kg)</TD>
<TD WIDTH="17%" VALIGN="TOP">
1 juni (kg)</TD>
<TD WIDTH="17%" VALIGN="TOP">
1 juli (kg)</TD>
</TR>
<TR><TD WIDTH="31%" VALIGN="TOP">

Algen</TD>
<TD WIDTH="17%" VALIGN="TOP"> </TD>
<TD WIDTH="17%" VALIGN="TOP"> </TD>
<TD WIDTH="17%" VALIGN="TOP"> </TD>
<TD WIDTH="17%" VALIGN="TOP"> </TD>
</TR>
<TR><TD WIDTH="31%" VALIGN="TOP">

Zuurstof</TD>
<TD WIDTH="17%" VALIGN="TOP"> </TD>
<TD WIDTH="17%" VALIGN="TOP"> </TD>
<TD WIDTH="17%" VALIGN="TOP"> </TD>
<TD WIDTH="17%" VALIGN="TOP"> </TD>
</TR>
<TR><TD WIDTH="31%" VALIGN="TOP">

Nitraat</TD>
<TD WIDTH="17%" VALIGN="TOP"> </TD>
<TD WIDTH="17%" VALIGN="TOP"> </TD>
<TD WIDTH="17%" VALIGN="TOP"> </TD>
<TD WIDTH="17%" VALIGN="TOP"> </TD>
</TR>
<TR><TD WIDTH="31%" VALIGN="TOP">

Fosfaat</TD>
<TD WIDTH="17%" VALIGN="TOP"> </TD>
<TD WIDTH="17%" VALIGN="TOP"> </TD>
<TD WIDTH="17%" VALIGN="TOP"> </TD>
<TD WIDTH="17%" VALIGN="TOP"> </TD>

</TR>
<TR><TD WIDTH="31%" VALIGN="TOP">

ZILVERKARPER</TD>
<TD WIDTH="17%" VALIGN="TOP"> </TD>
<TD WIDTH="17%" VALIGN="TOP"> </TD>
<TD WIDTH="17%" VALIGN="TOP"> </TD>
<TD WIDTH="17%" VALIGN="TOP"> </TD>
</TR>
<TR><TD WIDTH="31%" VALIGN="TOP">
Afval
Schimmels
Bacterien</TD>
<TD WIDTH="17%" VALIGN="TOP"> </TD>
<TD WIDTH="17%" VALIGN="TOP"> </TD>
<TD WIDTH="17%" VALIGN="TOP"> </TD>
<TD WIDTH="17%" VALIGN="TOP"> </TD>
</TR>
</TABLE>

Opdracht 2.4 
We gaan nu de tijd laten lopen.
Maar eerst moeten we de mesttoevoer regelen, net als in vijver 1. Dat doen we als volgt:
Druk op <F2> en kies een fosfaat- toevoeging van 0.15 kg per dag. Controleer dit door nogmaals op <F2> te drukken. Druk op <F3> en kies een nitraat- toevoeging van 0.7 kg per dag. Controleer dit door nogmaals op <F3> te drukken. Dan ga je met de cursor naar "TIJD" en start je de tijd door op <xxxx> te drukken. Met de toetsen <3>, <4> en <5> kun je het verloop van de grafieken volgen. Met toets <2> zie je de getallen. Op 1 mei stopt het programma vanzelf. Vul het aantal kilogrammen in in tabel 2.1.

Opdracht 2.5 
Laat de tijd weer verder lopen tot 1 juni. (Met <3>, <4> en <5> kun je het verloop van de grafieken volgen.) Er zijn dan dus twee maanden voorbij. Noteer het aantal kilogrammen in tabel 2.1.

Opdracht 2.6 
Laat nu nog een maand voorbijgaan.
Laat dus de tijd verder lopen tot 1 juli.
Noteer het aantal kilogrammen in de vierde kolom van de tabel.
Hoeveel kilogram zilverkarper hebben we nu meer dan bij het begin?

Opdracht 2.7
 
Met de toetsen <3>, <4> en <5> kun je de grafieken oproepen. Je krijgt van je docent kopieen van de printen van scherm 3 en scherm 4. Plak deze in. In de volgende opdrachten heb je deze grafieken soms nodig.

(maand april scherm 3 Ziverkarper)

(maand mei scherm 3 Zilverkarper)

(maand juni scherm 3 Zilverkarper)

(maand april scherm 4 Zilverkarper)

(maand mei scherm 4 Zilverkarper)

(maand juni scherm 4 Zilverkarper)

Opdracht 2.8 
Bekijk de grafieken voor het aantal kilogram algen gedurende de drie maanden. Je ziet dat gedurende enige tijd de grafiek plat (horizontaal) is. Wanneer?

Het aantal kilogram algen verandert in die periode dus niet. Betekent dat dan dat er helemaal niets met de algen gebeurt? Wat gebeurt er dan wel?

(Overigens: In de wetenschap heet zo n toestand, met een Engels woord, een "steady state", een stabiele toestand. De algengroei is gelijk aan de algenafname; netto blijft de biomassa algen dus constant. Het woord "biologisch evenwicht" reserveren we voor een stabiele toestand over veel langere tijd.)

Opdracht 2.9
Je ziet in de grafieken (en in tabel 2.1) dat het aantal kg algen in de derde maand weer afneemt. Hoe komt dat?

Opdracht 2.10
We hebben gezien dat de vijver na 90 dagen ongeveer 650 kilogram meer vis had opgeleverd. Aan materiaal moest dan wel mest (nitraat en fosfaat) toegevoegd worden. Deze mest kost f0.50 per kilogram. Voor hoeveel gulden mest is in deze 90 dagen aan de vijver toegevoegd?

Opdracht 2.11 
We kunnen met het computerprogramma ook nagaan wat de gevolgen zijn van overbemesting. Je leest wel eens in de krant dat veel kunstmest die in de landbouw gebruikt wordt, weggespoelt en in beken, vijvers en rivieren (en in het grondwater) terecht komt. We simuleren dit op de volgende manier:

Hetstart de "Zilverkarpervijver".
Kies met <F3> 2.0 kg extra nitraat per dag.
Hou de fosfaat- toevoeging op 0 kg, <F2> hoef je dus niet te bedienen. Laat de tijd lopen tot 20 april. Met <3>, <4> en <5> volg je de veranderingen van de grafieken.

Op 20 april gaan we ook extra (veel) fosfaat toevoegen. Met <F2> stel je 0.6 kg per dag in. Laat dan de tijd lopen tot 1 juni.

Je ontvangt van je docent printen van de grafieken voor deze overbemeste vijver. Plak deze in.
<OL TYPE="a">

<LI>Verklaar het verloop van deze grafieken.</LI>
<LI>Welk gevolg van overbemesting zou gevaarlijk kunnen zijn?</LI></OL>

(maand april scherm 3 Zilverkarper)

(maand mei scherm 3 Zilverkarper)

(maand april scherm 4 Zilverkarper)

(maand mei scherm 4 Zilverkarper)

<H1>Vijver 3 - Watervlooien- en bodemdierenvijver</H1>

Vijver 1, de "Algenvijver" (en ook vijver 2, de "Zilverkarpervijver") was nog niet helemaal "echt". In een echte vijver leven namelijk altijd ook andere kleine dierlijke organismen. In het stuk "Wat je van biologie moet weten" hebben we deze al genoemd: watervlooien en bodemdieren. Lees het stukje nog maar eens over.

In deze simulatie gaan we na hoe de algengroei beinvloed wordt door de aanwezigheid van watervlooien en bodemdieren.
Vissen zitten dus nog niet in deze vijver.

Opdracht 3.1 
Herhaal opdracht 1.1

Kies uit de vijf vijvers "Watervlooien en Bodemdieren" en druk op de <xxxx> toets. Je ziet dan scherm 1. In de menubalk staat de cursor op xxxx. Door op <xxxx> te drukken kun je die uitleg krijgen. Druk op <2>: dan zie je onderstaand blokkenschema.

Opdracht 3.2 
In het blokkenschema kun je zien wat de watervlooien en de bodemdieren opnemen en wat ze afstaan.
<OL TYPE="a">

<LI>Wat nemen de watervlooien op?</LI>
<LI>Wat zal de invloed zijn van deze organismen zijn op de biomassa algen?</LI></OL>

Opdracht 3.3 
Noteer om tabel 3.1 in de kolom "1 april" de massa s die in het blokkenschema staan.

Tabel 3.1

<TABLE BORDER CELLSPACING=1 CELLPADDING=9>
<TR><TD WIDTH="40%" VALIGN="TOP"> </TD>
<TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">
1 april (kg)</TD>
<TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">
1 mei (kg)</TD>
<TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">
1 juni (kg)</TD>
</TR>
<TR><TD WIDTH="40%" VALIGN="TOP">

Algen</TD>
<TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP"> </TD>
<TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP"> </TD>
<TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP"> </TD>
</TR>
<TR><TD WIDTH="40%" VALIGN="TOP">

Zuurstof</TD>
<TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP"> </TD>
<TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP"> </TD>
<TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP"> </TD>
</TR>
<TR><TD WIDTH="40%" VALIGN="TOP">

Nitraat</TD>
<TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP"> </TD>
<TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP"> </TD>
<TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP"> </TD>
</TR>
<TR><TD WIDTH="40%" VALIGN="TOP">

Fosfaat</TD>
<TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP"> </TD>
<TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP"> </TD>
<TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP"> </TD>
</TR>
<TR><TD WIDTH="40%" VALIGN="TOP">

WATERVLOOIEN</TD>
<TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP"> </TD>
<TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP"> </TD>
<TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP"> </TD>
</TR>
<TR><TD WIDTH="40%" VALIGN="TOP">

BODEMDIEREN</TD>
<TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP"> </TD>
<TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP"> </TD>
<TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP"> </TD>
</TR>
<TR><TD WIDTH="40%" VALIGN="TOP">
Afval
Schimmels
Bacterien</TD>
<TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP"> </TD>
<TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP"> </TD>
<TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP"> </TD>
</TR>
</TABLE>

Opdracht 3.4 
Daarna laten we de tijd lopen, maar eerst zorgen we voor mesttoevoer.
Met de <F2> toets kiezen we voor 0.15 kg fosfaat per dag.
Met de <F3> toets kiezen we voor 0.7 kg nitraat per dag.
Start dan de tijd. Op 1 mei stopt het programma vanzelf/
Noteer de massa s van 1 mei in tabel 3.1.

Opdracht 3.5 
Laat de tijd verder lopen tot 1 juni.
Met de toetsen <3>, <4> en <5> kun je het verloop van de grafieken volgen.
Vul in tabel 3.1 de waarden in voor 1 juni.

Opdracht 3.6 
Je ontvangt van je docenten printen van de grafieken voor deze vijver van 1 april tot 1 juni. Plak deze in.
Bekijk deze grafieken en ook tabel 3.1 en beantwoord de volgende vragen.
<OL TYPE="a">

<LI>Voor een groep organismen was deze vijver zeer gunstig. Welke?</LI>
<LI>Waar hebben de bodemdieren van geleefd?</LI>
<LI>Wat is er met de watervlooien gebeurd?</LI></OL>

(maand april scherm 3 Watervlooien/ Bodemdieren)

(maand april scherm 4 Watervlooien/ Bodemdieren)

(maand april scherm 5 Watervlooien/ Bodemdieren)

(maand mei scherm 3 Watervlooien/ Bodemdieren)

(maand mei scherm 4 Watervlooien/ Bodemdieren)

(maand mei scherm 5 Watervlooien/ Bodemdieren)

Opdracht 3.7 
In deze vijver is het aantal kilogram bodemdieren enorm toegenomen. We kunnen op de computer naspelen wat er zal gebeuren als, bijvoorbeeld door een korte hevige ziekte, de hoeveelheid bodemdieren plotseling sterk omlaag gaat.

Dat doen we als volgt.
Herstart de Watervlooien- en Bodemdierenvijver,
Kies de nitraat- en fosfaattoevoer net als in de opdracht 3.4.
Laat de tijd lopen tot 3 mei: druk dan op <xxxx>.
Op 3 mei laten we een kleine ramp gebeuren.
Toets <F5> in.
Je typt dan een hoeveelheid van 1 (kg) bodemdieren in, een forse vermindering!
Laat dan de tijd weer verder lopen tot 1 juni.
Volg het verloop van de grafieken (scherm 4).

Je krijgt van je docent kopieen van de printen van scherm 3 en scherm 4 voor de maand mei. Plak deze in.

Verklaar het verloop van de hoeveelheid:

<UL>
<LI>Bodemdieren</LI>
<LI>Watervlooien</LI>
<LI>Algen</LI></UL>

(maand mei scherm 3 Watervlooien/ Bodemdieren)

(maand mei scherm 4 Watervlooien/ Bodemdieren)

<H1>Vijver 4 - Karpervijver</H1>

In vijver 4, de "Karpervijver", leven de volgende organismen:

<UL>
<LI>Algen (voor hun groei voegen we elke dag mineralen toe)</LI>
<LI>Schimmels en bacterien</LI>
<LI>Watervlooien en bodemdieren</LI>
<LI>Karpers</LI></UL>

Karpers zijn vissen die in hoofdzaak dierlijk voedsel eten. Verder verbruikt een karper natuurlijk zuurstof en produceert hij afval. De karpers worden in het voorjaar als jonge, kleine visjes in de vijver uitgezet. Het is onze bedoeling dat ze groot en dik worden: de biomassa karpers moet zo groot mogelijk worden.

Opdracht 4.1 
Herhaal opdracht 1.1.

Kies uit de vijf vijvers nu de "Karper" en druk op de <xxxx> toets. Dan verschijnt scherm 1. In de menubalk staat de cursor op xxxx. Door op <xxxx> te drukken kun je die uitleg krijgen. Druk op <2>, dan verschijnt het volgende blokkenschema. (Daarin is vanwege de overzichtelijkheid een aantal pijlen weggelaten!)

Opdracht 4.2 
Wat nemen karpers op volgens dit schema?

Opdracht 4.3 
In het blokkenschema zijn de massa s van de begintoestand gegeven. Noteer deze in de kolom "1 april" van tabel 4.1.

Tabel 4.1.

<TABLE BORDER CELLSPACING=1 CELLPADDING=9>
<TR><TD WIDTH="40%" VALIGN="TOP"> </TD>
<TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">
1 april (kg)</TD>
<TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">
1 mei (kg)</TD>
<TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">
1 juni (kg)</TD>
</TR>
<TR><TD WIDTH="40%" VALIGN="TOP">

Algen</TD>
<TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP"> </TD>
<TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP"> </TD>
<TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP"> </TD>
</TR>
<TR><TD WIDTH="40%" VALIGN="TOP">

Zuurstof</TD>
<TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP"> </TD>
<TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP"> </TD>
<TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP"> </TD>
</TR>
<TR><TD WIDTH="40%" VALIGN="TOP">

Nitraat</TD>
<TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP"> </TD>
<TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP"> </TD>
<TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP"> </TD>
</TR>
<TR><TD WIDTH="40%" VALIGN="TOP">

Fosfaat</TD>
<TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP"> </TD>
<TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP"> </TD>
<TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP"> </TD>
</TR>
<TR><TD WIDTH="40%" VALIGN="TOP">

Watervlooien</TD>
<TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP"> </TD>
<TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP"> </TD>
<TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP"> </TD>
</TR>
<TR><TD WIDTH="40%" VALIGN="TOP">

Bodemdieren</TD>
<TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP"> </TD>
<TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP"> </TD>
<TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP"> </TD>
</TR>
<TR><TD WIDTH="40%" VALIGN="TOP">

KARPERS</TD>
<TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP"> </TD>
<TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP"> </TD>
<TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP"> </TD>
</TR>
<TR><TD WIDTH="40%" VALIGN="TOP">
Afval
Schimmels en
Bacterien</TD>
<TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP"> </TD>
<TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP"> </TD>
<TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP"> </TD>
</TR>
</TABLE>

Opdracht 4.4
We laten nu de tijd lopen, maar eerst moeten we zorgen voor een geregelde mesttoevoer. Met de <F2> toets stel je een fosfaat-toevoeging van 0.15 kg per dag in. Met de <F3> toets stel je een nitraat- toevoeging van 0.7 kg per dag in. Start dan de tijd; op 1 mei stopt het programma uit zichzelf. (Met de toetsen <3>, <4> en <5> kun je het verloop van de grafieken volgen.) Noteer de aantallen kilogrammen in tabel 4.1.

Opdracht 4.5 
Laat de tijd nu verder lopen tot 1 juni. Met de toetsen <3>, <4> en <5> kun je het verloop van de grafieken volgen. Noteer de massa s in tabel 4.1.

Opdracht 4.6
Je krijgt van je docent kopieen van een print van de grafieken. Plak deze in. Deze gebruik je, en tabel 4.1, bij de volgende vragen.

<LI>Hoe groot is de toename van de biomassa karpers in de eerste maand?</LI>
En in de tweede maand?
Bedenk een verklaring voor dit verschil?
<LI>Hoe verklaar je het verloop van de biomassa algen in deze 60 dagen?</LI></OL>

(maand april scherm 3 Karper)

(maand april scherm 4 Karper)

(maand april scherm 5 Karper)

(maand mei scherm 3 Karper)

(maand mei scherm 4 Karper)

(maand mei scherm 5 Karper)

Opdracht 4.7 
In een echte karpervijver gebruikt de kweker vaak de volgende techniek.
Hij of zij begint met vrij veel kleine karpervisjes. Na een maand wordt de helft er uit gehaald en in een andere vijver uitgezet. We kunnen iets dergelijks op de computer naspelen. Dat doen we als volgt.

Herstart de "Karpervijver".
Kies met <F2> 0.15 kg fosfaat- toevoer.
Kies met <F3> 0.7 kg nitraat- toevoer.
Kies nu met <F7> 500 kg karper, veel meer dus dan in opdracht 4.1.
Kies ook met <F5> 100 kg bodemdieren, als extra voer voor de karpertjes.
Laat dan de tijd lopen tot 3 mei.
 
Stel dan de biomassa karpers in met <F7> op 50 (kg).
Laat dan de tijd weer verder lopen tot 1 juni.

Van je docent krijg je kopieen van de printen van de grafieken van scherm 3 en 4 voor de maand mei.
Plak deze in.

Verklaar het verloop van het aantal kg

<UL>
<LI>Karpers</LI>
<LI>Bodemdieren</LI>
<LI>Watervlooien</LI></UL>

(maand mei scherm 3 Karper)

(maand mei scherm 4 Karper)

<H1>Vijver 5 - Viskweekvijver</H1>

In vijver 5, de "(Vis)kweekvijver", leven de volgende organismen:

<UL>
<LI>Algen (voor hun groei voegen we elke dag mest toe);</LI>
<LI>Schimmels en bacterien;</LI>
<LI>Watervlooien en bodemdieren;</LI>
<LI>Karpers, een vis die het liefst dierlijk voedsel eet;</LI>
<LI>Zilverkarpers, een vis die het liefst plantaardig voedsel eet.</LI></UL>

In een (kweek) vijver leven allerlei organisme die als voedsel voor vissen kunnen dienen. Je kunt er best twee vissoorten tegelijk in kweken, wanneer ze verschillend voedsel eten. Dat is het geval met de combinatie karpers, die het liefst dierlijk voedsel eten, en zilverkarpers, die het liefst plantaardig voedsel eten. Deze vissen worden als kleine visjes uitgezet in een viskweekvijver en het is de bedoeling van de kweker dat ze groot en dik worden.

Opdracht 5.1

Stop dexxxxxxxx in de computer en zet deze aan. Het programma wordt nu in het geheugen van de computer geladen. Dat duurt even. Na enige tijd verschijnt de titel VIJVER op het scherm. Druk dan op de <xxxx> toets. (Links boven zie je de cursor op xxxx staan. Druk je op <xxxx> dan komt er een submenu. Ga je met een xxxx naar beneden naar "Algemeen" en druk je op <xxxx> dan krijg je een korte uitleg. Als het goed is ken je de inhoud al. Druk weer op <xxxx>.)
Verplaats dan de cursor naar "Vijvers" en druk op <xxxx>. Je ziet dan een submenu met vijf vijvers.

Kies met een xxxx voor "Kweekvijver". Druk op <xxxx>. Je ziet dan een tekening van deze vijver: scherm 1. Druk op toets <2>: scherm 2 laat het volgende blokkenschema zien. (Er hadden nog wel meer pijlen getekend kunnen worden, maar dan wordt het schema te onoverzichtelijk.)

Opdracht 5.2 
We gaan vervolgens deze viskweekvijver gedurende vijf maanden op verschillende manieren beheren.
Het gaat er uiteraard om om een manier te vinden die tegen de laagste kosten de hoogste opbrengst aan vis heeft.

De volgende factoren kunnen we in het computerprogramma instellen:

<UL>
<LI>Extra fosfaat- toevoer: toets <F2></LI>
<LI>Extra nitraat- toevoer: toets <F3></LI>
<LI>Extra visvoer: toets <F8></LI></UL>
<DIR>
<DIR>

(Dat visvoer bestaat uit bolletjes meel en eiwitten, pellets genaamd.)</DIR>
</DIR>

<UL>
<LI>Extra zuurstof: toets <F9></LI></UL>
<DIR>
<DIR>

(Dat heet ook wel "beluchting").
</DIR>
</DIR>

Hieronder staan acht verschillende manieren.
Als er acht computers zijn kunnen in acht leerlinggroepjes deze acht manieren kunnen uitgevoerd worden.

<TABLE BORDER CELLSPACING=1 CELLPADDING=9>
<TR><TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">
Manier</TD>
<TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">
Toev. Fosfaat in kg/dag (F2)</TD>
<TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">
Toev. Nitraat in kg/dag (F3)</TD>
<TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">
Toev. Visvoer in kg/dag (F8)</TD>
<TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">
Toev. Zuurstof in kg/dag (F9)</TD>
</TR>
<TR><TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">
1
2
3
4
5
6
7
8</TD>
<TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">
0.25
0.5
1.0
0.5
0.5
0.5
0.5
0.5</TD>
<TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">
1.0
2.0
4.0
2.0
2.0
2.0
2.0
2.0</TD>
<TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">
0
0
0
2.0
4.0
6.0
8.0
8.0</TD>
<TD WIDTH="20%" VALIGN="TOP">
0
0
0
0
0
0
5.0
10.0</TD>
</TR>
</TABLE>

Stel de waarden in volgens de door jouw groepje gekozen manier.

Start dan de tijd en laat deze lopen tot 30 september.
Je kunt met de toetsen <3>, <4> en <5> het verloop van de grafieken zien. Met de toets <2> zie je de getallen. Probeer ondertussen het verloop te voorspellen.

Op 30 september geeft de computer je de totalen op een extra scherm. Namelijk de totalen van de toevoegingen en de totale hoeveelheden van de vissen (inclusief de beginhoeveelheden). Noteer deze totalen in tabel 5.1.

Tabel 5.1

<TABLE BORDER CELLSPACING=1 CELLPADDING=9>
<TR><TD WIDTH="14%" VALIGN="TOP" ROWSPAN=3>
 
Manier</TD>
<TD WIDTH="55%" VALIGN="TOP" COLSPAN=4>
LASTEN</TD>
<TD WIDTH="31%" VALIGN="TOP" COLSPAN=2>
BATEN</TD>

</TR>
<TR><TD WIDTH="55%" VALIGN="TOP" COLSPAN=4>
Totaal toegevoegd is:</TD>
<TD WIDTH="31%" VALIGN="TOP" COLSPAN=2>
Totale hoeveelheid</TD>
</TR>
<TR><TD WIDTH="14%" VALIGN="TOP">
Fosfaat (kg)</TD>
<TD WIDTH="14%" VALIGN="TOP">
Nitraat (kg)</TD>
<TD WIDTH="14%" VALIGN="TOP">
Visvoer (kg)</TD>
<TD WIDTH="14%" VALIGN="TOP">
Zuurstof (kg)</TD>
<TD WIDTH="17%" VALIGN="TOP">
Zilverkarpers (kg)</TD>
<TD WIDTH="14%" VALIGN="TOP">
Karpers (kg)</TD>
</TR>
<TR><TD WIDTH="14%" VALIGN="TOP">

1</TD>
<TD WIDTH="14%" VALIGN="TOP"> </TD>
<TD WIDTH="14%" VALIGN="TOP"> </TD>
<TD WIDTH="14%" VALIGN="TOP"> </TD>
<TD WIDTH="14%" VALIGN="TOP"> </TD>
<TD WIDTH="17%" VALIGN="TOP"> </TD>
<TD WIDTH="14%" VALIGN="TOP"> </TD>
</TR>
<TR><TD WIDTH="14%" VALIGN="TOP">

2</TD>
<TD WIDTH="14%" VALIGN="TOP"> </TD>
<TD WIDTH="14%" VALIGN="TOP"> </TD>
<TD WIDTH="14%" VALIGN="TOP"> </TD>
<TD WIDTH="14%" VALIGN="TOP"> </TD>
<TD WIDTH="17%" VALIGN="TOP"> </TD>
<TD WIDTH="14%" VALIGN="TOP"> </TD>
</TR>
<TR><TD WIDTH="14%" VALIGN="TOP">

3</TD>
<TD WIDTH="14%" VALIGN="TOP"> </TD>
<TD WIDTH="14%" VALIGN="TOP"> </TD>
<TD WIDTH="14%" VALIGN="TOP"> </TD>
<TD WIDTH="14%" VALIGN="TOP"> </TD>
<TD WIDTH="17%" VALIGN="TOP"> </TD>
<TD WIDTH="14%" VALIGN="TOP"> </TD>
</TR>
<TR><TD WIDTH="14%" VALIGN="TOP">

4</TD>
<TD WIDTH="14%" VALIGN="TOP"> </TD>
<TD WIDTH="14%" VALIGN="TOP"> </TD>
<TD WIDTH="14%" VALIGN="TOP"> </TD>
<TD WIDTH="14%" VALIGN="TOP"> </TD>
<TD WIDTH="17%" VALIGN="TOP"> </TD>
<TD WIDTH="14%" VALIGN="TOP"> </TD>
</TR>
<TR><TD WIDTH="14%" VALIGN="TOP">

5</TD>
<TD WIDTH="14%" VALIGN="TOP"> </TD>
<TD WIDTH="14%" VALIGN="TOP"> </TD>
<TD WIDTH="14%" VALIGN="TOP"> </TD>
<TD WIDTH="14%" VALIGN="TOP"> </TD>
<TD WIDTH="17%" VALIGN="TOP"> </TD>
<TD WIDTH="14%" VALIGN="TOP"> </TD>
</TR>
<TR><TD WIDTH="14%" VALIGN="TOP">

6</TD>
<TD WIDTH="14%" VALIGN="TOP"> </TD>
<TD WIDTH="14%" VALIGN="TOP"> </TD>
<TD WIDTH="14%" VALIGN="TOP"> </TD>
<TD WIDTH="14%" VALIGN="TOP"> </TD>
<TD WIDTH="17%" VALIGN="TOP"> </TD>
<TD WIDTH="14%" VALIGN="TOP"> </TD>
</TR>
<TR><TD WIDTH="14%" VALIGN="TOP">

7</TD>
<TD WIDTH="14%" VALIGN="TOP"> </TD>
<TD WIDTH="14%" VALIGN="TOP"> </TD>
<TD WIDTH="14%" VALIGN="TOP"> </TD>
<TD WIDTH="14%" VALIGN="TOP"> </TD>
<TD WIDTH="17%" VALIGN="TOP"> </TD>
<TD WIDTH="14%" VALIGN="TOP"> </TD>
</TR>
<TR><TD WIDTH="14%" VALIGN="TOP">

8</TD>
<TD WIDTH="14%" VALIGN="TOP"> </TD>
<TD WIDTH="14%" VALIGN="TOP"> </TD>
<TD WIDTH="14%" VALIGN="TOP"> </TD>
<TD WIDTH="14%" VALIGN="TOP"> </TD>
<TD WIDTH="17%" VALIGN="TOP"> </TD>
<TD WIDTH="14%" VALIGN="TOP"> </TD>
</TR>
</TABLE>

Opdracht 5.3

Alle extra s kosten geld.
Fosfaat en nitraat kosten f0.50 per kg.
Visvoer kost (ongeveer) f1,- per kg.
Beluchten kost (ongeveer) f3,- per dag. (De hoeveelheid lucht doet er niet veel toe. Lucht kost op zichzelf niets, maar je hebt een installatie nodig en de pomp moet draaien.)

Karpers leveren ongeveer f3,50 per kg op.
Zilverkarpers worden in Nederland alleen voor aquaria gekweekt.
Daarvoor geldt een prijs per stuk. Stel de kg-prijs maar op f10,-.

Bereken je winst (of verlies?)

Enschede, jan. 17, 2002; updated jan, 27, 2004; restaiuratie: 19 maart 2025; update 31 januari 2026

HET SIMULATIE/ANIMATIEGEDEELTE: 
<CANVAS id="mySimCanvas" width="400" height="300" style="border:3px solid grey"></CANVAS>
<div id ="myContainer"> 
<div id ="myAnimation1"> Tempe- ratuur [blauw]</div>
<div id ="myAnimation2"> Algen [rood]</div>
<div id ="myAnimation3">  Zilverkarpers 
<INPUT TYPE="text" NAME="Y11" VALUE="0" SIZE=1></div>
<div id ="myAnimation4">  Karpers 
<INPUT TYPE="text" NAME="Y14" VALUE="0" SIZE=1></div>
</div> 
</CENTER>

<UL><UL>

Tijd (t): <INPUT TYPE="text" NAME="ttt" VALUE="0" SIZE=1>. 
De tijdschaal loopt van 0 tot 365 dagen.

</UL></UL>

<CENTER>
HET NUMERIEKE GEDEELTE: 
<TABLE style="width: auto;" BORDER=2>
<TR><TD>

Temperatuur <INPUT TYPE="text" NAME="Y10" VALUE="0" SIZE=2>
Blauw

Algen F <INPUT TYPE="text" NAME="black" VALUE="0" SIZE=2>
Rood

Fosfaat P <INPUT TYPE="text" NAME="archid" VALUE="0" SIZE=2>

Nitraat N <INPUT TYPE="text" NAME="rood" VALUE="0" SIZE=2>
Rood

Visvoer A <INPUT TYPE="text" NAME="Y19" VALUE="0" SIZE=2>
Bruin

Karpers C <INPUT TYPE="text" NAME="Y14a" VALUE="0" SIZE=1> Orange

</TD>
<TD>

Tijd (t): <INPUT TYPE="text" NAME="tttt" VALUE="0" SIZE=2>

Zuurstof O <INPUT TYPE="text" NAME="orange" VALUE="0" SIZE=2>
Zwart

Watervlooien Z <INPUT TYPE="text" NAME="Y12" VALUE="0" SIZE=2>
Groen

Bodemdieren B <INPUT TYPE="text" NAME="Y13" VALUE="0" SIZE=2>
Zwart

Detritus D <INPUT TYPE="text" NAME="brown" VALUE="0" SIZE=2>
Geel

Zilverkarpers S <INPUT TYPE="text" NAME="Y11a" VALUE="0" SIZE=1> Orange

</TD>
</TABLE>

Controle: 
A+: <INPUT TYPE="text" NAME="Y20" VALUE="0" SIZE=1>
O+: <INPUT TYPE="text" NAME="Y18" VALUE="0" SIZE=1>
P+: <INPUT TYPE="text" NAME="Y15" VALUE="0" SIZE=1>
N+: <INPUT TYPE="text" NAME="Y16" VALUE="0" SIZE=1> [in kg/dag]

<CENTER>
HET INTERACTIEGEDEELTE:
<TABLE style="width: auto;" BORDER=2>
<TR> 
<TD>
F: <INPUT TYPE='text' NAME='veld5' VALUE='2.0' SIZE='2'> 
P: <INPUT TYPE='text' NAME='veld11' VALUE='0.06' SIZE='2'> 
N: <INPUT TYPE='text' NAME='veld9' VALUE='5.60' SIZE='2'>
A: <INPUT TYPE='text' NAME='veld6' VALUE='0.0' SIZE='2'>

O: <INPUT TYPE='text' NAME='veld10' VALUE='11.5' SIZE='2'> 
Z: <INPUT TYPE='text' NAME='veld12' VALUE='0.117' SIZE='2'> 
B: <INPUT TYPE='text' NAME='veld7' VALUE='16.77' SIZE='2'> 
D: <INPUT TYPE='text' NAME='veld8' VALUE='0.07' SIZE='2'>

<TR>
<TD>
<CENTER>

Visvoer toevoegen: <INPUT TYPE='text' NAME='veld1' VALUE='0' SIZE='2'> 
[in kg/dag] 
<input type="button" value="+" onclick="verhogenV1(AU);"> 
<input type="button" value="-" onclick="verlagenV1(AU);"> 
Zuurstof toevoegen: <INPUT TYPE='text' NAME='veld2' VALUE='0' SIZE='2'>
[in kg/dag]
<input type="button" value="+" onclick="verhogenV2(OU);"> 
<input type="button" value="-" onclick="verlagenV2(OU);"> 
Fosfaat toevoegen: <INPUT TYPE='text' NAME='veld3' VALUE='0' SIZE='2'>
[in kg/dag]
<input type="button" value="+" onclick="verhogenV3(PU);"> 
<input type="button" value="-" onclick="verlagenV3(PU);"> 
Nitraat toevoegen: <INPUT TYPE='text' NAME='veld4' VALUE='0' SIZE='2'>
[in kg/dag]
<input type="button" value="+" onclick="verhogenV4(NU);"> 
<input type="button" value="-" onclick="verlagenV4(NU);">.

</CENTER>
</TD></TR>
</TABLE>

Wil je op een gegeven moment doorgaan met twee vismassa's (voor karpers zowel als zilverkarpers) klik dan <input type="button" value="hier" onclick="casus();"> (2 x 50 kg). Ga daarna gewoon door.

Herstarten doe je door links weer 'Simulatie' aan te klikken.

</BODY>

<STYLE>
#myContainer {
 width: 400px;
 height: 10px;
 position: relative;
 background: white; 
}
#myAnimation1 {
 width: 15px;
 height: 5px;
 position: absolute;
 background-color: blue; // Temperatuur
}
#myAnimation2 {
 width: 15px;
 height: 5px;
 position: absolute;
 background-color: red; // algen (F)
}
#myAnimation3 {
 width: 15px;
 height: 5px;
 position: absolute;
 background-color: orange; // zilverkarpers?
}
#myAnimation4 {
 width: 15px;
 height: 5px;
 position: absolute;
 background-color: orange; // karpers
}
</STYLE>

<SCRIPT>
const form = document.forms["AAAA"];

var elem1;
var elem2;
var elem3;
var elem4;

elem1 = document.getElementById("myAnimation1");   
elem2 = document.getElementById("myAnimation2");  
elem3 = document.getElementById("myAnimation3");   
elem4 = document.getElementById("myAnimation4");

const Topt = [null, 24.0, 24.0, 24.0, 26.0, 26.0, 26.0];
const Q1 = [null, 15.0, 15.0, 15.0, 14.0, 12.5, 11.0];
const Q2 = [null, 10.0, 10.0, 10.0, 11.0, 11.0, 11.0];
const M = [null, 3.0, 3.0, 3.0, 3.0, 3.0, 3.0];
const LABDA = [null, 1.0, 1.0, 1.0, 1.0, 1.0, 1.0];

let intervalId = null;
let counter = 1;

let TEMP_JAARMAX = 20.0; 
let TEMP_SEIZOEN = 0.0; 
let TEMP_TIJD = 0.0; 
let TEMP=0.0;
let TEMPTEMP = TEMP*TEMP;
let TEMPTEMPTEMP = TEMPTEMP * TEMP;

let L_JAARMAX = 365.0; // of 3000.0; ?
let L_NU = 0.0; 
let L_SEIZOEN = 0.0; 
let L_TIJD = 0.0;

let Testsinus = 0.0; // is een dummy om sinus(t) te testen en te displayen
let Tmax = 30.1;
let Tmin = 0.0;

let t = 0.0; // soms t = 0.0, soms 100!
let dt = 0.01;  // of 0.1 of 0.04?

let TT = 400.0/365; // was 1.0 (voor 400) of 10 of 100

let A = 0.0; 
let B = 0.0; // 16.77; // was 0.0;
let C = 0.0; // 50.0; // 20.0; // nu op 20! (of 100?); Set elders!!
let D = 0.0; // 12.11; // was 7.2;   
let F = 0.0; // 9.4; // was 20.0;  
let N = 0.0; // 3.29; // was 0.15;  
let O = 0.0; // 10. // 6.66; // was 9.8;   
let P = 0.0; // 0.06; // was 0.003; // 0.03?
let S = 0.0; // 50.0; // 20.0 // nu op 20! (100? of  50?). Set elders!!
let Z = 0.0; // 0.117; // was 0.0;

let AU = 0.0; // set elders
let OU = 0.0; 
let PU = 0.0; 
let NU = 0.0;

let L = 0.0;
let R = 0.0;
//let M = 0.1; // Iets verzinnen voor M !!

let AAA=0.0;
let ALPHA = 0.2;
let BKR = 20.0;
let COP = 0.4;

let DELTAAU = 0.0;
let DELTANU = 0.0;
let DELTAOU = 0.0;
let DELTAPU = 0.0;

let DADT = 0.1;
let DBDT = 0.1;
let DCDT = 0.1;
let DDDT = 0.1;
let DFDT = 0.1; 
let DNDT = 0.1;
let DODT = 0.1; 
let DPDT = 0.1;
let DSDT = 0.1;
let DZDT = 0.1;

let ZCR = 5.0;

let DNU = 0.03;
let DPU = 0.01;

let F0 = 2.0; // F0 is constante!

let FCR = 30.0;
let FFF=1.0;
let HK = 0.1;
let KA = 2.0; // of 1.0?
let KF = 0.05; // of 0.0
let KD = 0.8; // of 0?
let KW = 0.2; // of 0?

let KAC = 0.2;
let KBC = 5.0;
let KDS = 60.0;
let KDZ = 60.0;
let KFB = 15.0;
let KFS = 20.0;
let KFZ = 15.0;
let KNF = 0.1;
let KPD = 0.5; // of 0?
let KPF = 0.1;
let KZB = 1.0;
let KZC = 1.0;
let KDB = 60.0;

let MB = 0.05;
let MZ = 0.005;
let MF = 0.025;
let MG = 1.0;  // of 7.0?
let MK = 5.0;

let MB2 = 10.0;
let MF2 = 15.0;
let MZ2 = 3.0;
let MBB = 0.3;
let MBS = 0.3;
let MBZ = 0.3;
let MBC = 0.3;
let MBF = 0.3;

let MBBC = 0.4;
let MBBS = 0.4;
let MBOB = 0.001;
let MBOC = 0.001;
let MBOF = 0.001;
let MBOS = 0.001;
let MBOZ = 0.001;

let MUACMAX = 0.03;
let MUBCMAX = 0.06;
let MUDBMAX = 0.2;
let MUDSMAX = 0.07;
let MUDZMAX = 0.5;
let MUFSMAX = 0.1;
let MUFZMAX = 1.4;
let MUZBMAX = 0.4;
let MUZCMAX = 0.02;

let MUFMAX = 4.5;
let MUFBMAX = 0.2; // ????? 4.5????

let NKWAD = 5.0; // einde van de startwaarden/ begin van de functies herstart, etc 
let NTOEG = 0.01;
let O2=10.0;
let OKT = 0.085;
let COD = 2.0;

let OP = 30.0;

let PKWAD = 10.0; // einde van de startwaarden/ begin van de functies herstart, etc 
let PTOEG = 0.01; // 0.0?
let OTOEG = 0.01;
let VTOEG = 0.01;

let RCMAX = 13.0;
let RE = 0.4;

let RESPB = 0.01;
let RESPC = 0.01;
let RESPF = 0.001; // ??
let RESPS = 0.01;
let RESPZ = 0.01;
let RSMAX = 10.0;

let SED = 0.05;
let SEDP = 0.1;

let UDN = 0.002;
let UDP = 0.00004;

let LABDAB = 1.0;
let LABDAF = 1.0;
let LABDAZ = 1.0;

let PHOT = 1.0;
let LOPT = 3000.0; // of 0.0;

let HLP1 = 0.0; // MBBC / RCMAX;
let HLP2 = 0.0; // MBBS / RSMAX;
let HLP3 = 0.0; // XKWAD (KPF);
let HLP4 = 0.0; // XKWAD (KNF);
let HLP5 = 0.0; // XKWAD (KFZ);
let HLP6 = 0.0; // XKWAD (KFB);
let HLP7 = 0.0; // XKWAD (KFS);
let HLP8 = 0.0; // XKWAD (KDZ);
let HLP9 = 0.0; // XKWAD (KZB);
let HLP10 = 0.0; // XKWAD (KBC);
let HLP11 = 0.0; // W(MUBCMAX, HLP10, BKR);
let HLP12 = 0.0; // XKWAD (KZC);
let HLP13 = 0.0; // XKWAD (KDB);
let HLP14 = 0.0; // XKWAD (KAC);
let HLP15 = 0.0; // XKWAD (KDS);

let QGF = 0.0; //FT(1)*FF(L,F,D)*MUFMAX*MIN(PKWAD/(HLP3+PKWAD),NKWAD/(5*(HLP4 +NKWAD)))*F;
let QFZ = 0.0; //FT(2)*FO(2) * W(MUFZMAX,HLP5,F)*Z;
let QFB = 0.0; //FT(3)*W(MUFBMAX,HLP6,F)*B;
let QFS = 0.0; //FT(5)*FO(5) * S*W(MUFSMAX,HLP7,F);
let QFD = 0.0; //MBF*QGF;
let QFE = 0.0; //MBOF*F;

let QDZ = 0.0; //FT(2)*FO(2) * Z*W(MUDZMAX,HLP8,D); 
let QZB = 0.0; //FT(3) * W(MUZBMAX,HLP9,Z)*B;
let HLP16 = 0.0; // W(MUBCMAX,HLP10,B);

let QZC = 0.0; //FT(4)*FO(4)*MIN((HLP11-HLP16),(W(MUZCMAX,HLP12,Z)*JOTA(B,LABDAB,MB2)))*C;
let QZD = 0.0; //MBZ*(QFZ + QDZ) + FOX(O)*MZ*Z;
let QZE = 0.0; //MBOZ*Z;
let QDB = 0.0; //FT(3)*B*W(MUDBMAX,HLP13,D);
let QBC = 0.0; //FT(4)*FO(4)*HLP16*C;   // probleem??
let QBD = 0.0; //MBB * (QFB + QZB + QDB);
let QBE = 0.0; //MBOB*B;
let QAC = 0.0; //FT(4) * FO(4) * C*W(MUACMAX,HLP14,A);    // in orde !!
let QDS = 0.0; //FT(5) * FO(5) * S*W(MUDSMAX,HLP15,D);

let RS = 0.0; //QFS + QDS;        /// check 2x?
let QCD = 0.0; //(MBC + HLP1 * RC) * RC;   
let QCE = 0.0; //MBOC * C;
let QSD = 0.0; //(MBS + HLP2 * RS) * RS;
let QSE = 0.0; //MBOS * S;

let QDP = 0.0; //UDP * E1(TEMP) * E2(O) * D;// Hij doet het; haakje vergeten...
let QPF = 0.0; //QGF / 106.0;
let QPD = 0.0; //SEDP * E3(O) * P;
let QDN = 0.0; //UDN * E1(TEMP) * E2(O) * D;

let QNF = 0.0; //QGF * 0.0472;
let QFO = 0.0; //PHOT * QGF;

let QOF = 0.0; //RESPF * F;
let QOZ = 0.0; //RESPZ * Z;
let QOB = 0.0; //RESPB * B;
let QOC = 0.0; //RESPC * C;
let QOS = 0.0; //RESPS * S;
let QOD = 0.0; //OKT * D;
let QAD = 0.0; //ALPHA * A;

let RC = 0.0; //QAC * QBC + QZC;       // check 2x?

let pos1 = 0;let pos2 = 0;
let pos3 = 0;let pos4 = 0;
let pos5 = 0;let pos6 = 0;
let pos7 = 0;let pos8 = 0;

let neg1 = 0;let neg2 = 0;
let neg3 = 0;let neg4 = 0;
let neg5 = 0;let neg6 = 0;
let neg7 = 0;let neg8 = 0;

let oudt1=0; // oud t1 bewaren
let oudY1=0; // oud neg1 bewaren 
let oudt2=0; // oud t2 bewaren
let oudY2=0; // oud neg2 bewaren
let oudt3=0; // oud xx bewaren
let oudY3=0; // oud neg3 bewaren
let oudt4=0; // oud xx bewaren
let oudY4=0; // oud neg4 bewaren
let oudt5=0; // oud t1 bewaren
let oudY5=0; // oud neg5 bewaren 
let oudt6=0; // oud t2 bewaren
let oudY6=0; // oud neg6 bewaren
let oudt7=0; // oud xx bewaren
let oudY7=0; // oud neg7 bewaren
let oudt8=0; // oud xx bewaren
let oudY8=0; // oud neg8 bewaren

let newt1=pos1; // new t bewaren 
let newY1=neg1; // new Y1 bewaren
let newt2=pos2; // new t bewaren 
let newY2=neg2; // new Y2 bewaren
let newt3=pos3; // new t bewaren 
let newY3=neg3; // new Y3 bewaren
let newt4=pos4; // new t bewaren 
let newY4=neg4; // new Y4 bewaren
let newt5=pos5; // new t bewaren 
let newY5=neg5; // new Y5 bewaren
let newt6=pos6; // new t bewaren 
let newY6=neg6; // new Y6 bewaren
let newt7=pos7; // new t bewaren 
let newY7=neg7; // new Y7 bewaren
let newt8=pos8; // new t bewaren 
let newY8=neg8; // new Y8 bewaren

Tmin = 0.0;
Tmax = 365.0; // was in de SLO-vijver 30.0
t = 0.0; // was T, neem voorlopig t. Neem 0, 200 of 400?
dt = 0.04; // was 0.03, 0.4, 0.1 of 0.04

L = 0.0; // ??????????

HLP1 = MBBC / RCMAX;
HLP2 = MBBS / RSMAX;
HLP3 = XKWAD (KPF);
HLP4 = XKWAD (KNF);
HLP5 = XKWAD (KFZ);
HLP6 = XKWAD (KFB);
HLP7 = XKWAD (KFS);
HLP8 = XKWAD (KDZ);
HLP9 = XKWAD (KZB);
HLP10 = XKWAD (KBC);
HLP11 = W(MUBCMAX, HLP10, BKR);
HLP12 = XKWAD (KZC);
HLP13 = XKWAD (KDB);
HLP14 = XKWAD (KAC);
HLP15 = XKWAD (KDS);

AAA=0.0;
ALPHA = 0.2;
BKR = 20.0;
COP = 0.4; // 0.5 of 2.0 ???

DADT = 0.1;	DBDT = 0.1;
DCDT = 0.1;	DDDT = 0.1;
DFDT = 0.1; 	DNDT = 0.1;
DODT = 0.1; 	DPDT = 0.1;
DSDT = 0.1;	DZDT = 0.1;

bewaar = 0.0;
grens = 100.0; // van Testsinus(t) (de test) 
teller = 0.0; // de test-teller
Testsinusoud = 0.0; // de test waarde is Testsinus

L_JAARMAX = 3000.0;
TEMP_JAARMAX = 20.0;

L_TIJD    = - Math.cos( 6.283185 * (t - Math.floor(t)));
L_SEIZOEN = - Math.cos(t * 0.0172142) * 0.5;
L_NU      = (L_TIJD + L_SEIZOEN) * L_JAARMAX / 1.5;

if (L_NU < 0.0) {L_NU = 0.0;}
else L = L_NU;

TEMP_TIJD = -Math.cos(6.283185 * (t - Math.floor(t)));
TEMP_SEIZOEN = 6+((1-Math.cos(t*0.0172142))*(TEMP_JAARMAX-7)*0.5);
TEMP = TEMP_SEIZOEN + TEMP_TIJD;

TEMPTEMP = XKWAD(TEMP);
TEMPTEMPTEMP = TEMPTEMP * TEMP;
REA = 14.61996 -0.40420 * TEMP + 0.00842 * TEMPTEMP - 0.00009 * TEMPTEMPTEMP;
 
	// de startwaardes:
	 elem1.style.top =  - 4.0*TEMP - 15 + "px";  //  animatie 1  =blue
	 elem1.style.left = + t + "30px";  
	 elem2.style.top = - 8.0*F - 105 + "px"; // animatie 2 =rood algen
	 elem2.style.left = + t + "80px";  
	 elem3.style.top = - 1.23*S - 6 + "px"; // animatie 3  =orange
	 elem3.style.left = "260px";
	 elem4.style.top = - 1.23*C - 6 + "px"; // animatie 4  =orange
	 elem4.style.left = "200px";

const c1 = document.getElementById("mySimCanvas");
  const ctx1 = c1.getContext("2d"); // 2d means one or two dimensional (or 3)
	 ctx1.beginPath(); // simulatie 1 (grafisch) (rood)
	  //ctx1.strokeStyle = "red"; 
	  ctx1.lineTo(0, 0); 
	  newt1=pos1; // new t bewaren 
	  newY1=neg1; // new Y1 bewaren
	  ctx1.lineTo(newt1, newY1); //  1
	 ctx1.stroke();

const c2 = document.getElementById("mySimCanvas");
   const ctx2 = c2.getContext("2d"); 
	 ctx2.beginPath(); // simulatie 2 (grafisch) (blauw)
	  //ctx2.strokeStyle = "blue"; 
	  ctx2.lineTo(0, 0); 
	  newt2=pos2; // new t bewaren
	  newY2=neg2; // new Y2 bewaren
	  ctx2.lineTo(newt2, newY2); //  2
	 ctx2.stroke();

const c3 = document.getElementById("mySimCanvas");
  const ctx3 = c3.getContext("2d");
	 ctx3.beginPath(); // simulatie 3 (grafisch) (geel)
	  //ctx3.strokeStyle = "yellow"; 
	  ctx3.lineTo(0, 0); 
	  newt3=pos3; // new t bewaren 
	  newY3=neg3; // new Y3 bewaren
	  ctx3.lineTo(newt3, newY3); //  3
	 ctx3.stroke();

const c4 = document.getElementById("mySimCanvas");
  const ctx4 = c4.getContext("2d");
	 ctx4.beginPath(); // simulatie 4 (grafisch) (groen)
	  //ctx4.strokeStyle = "green"; 
	  ctx4.lineTo(0, 0); 
	  newt4=pos4; // new t bewaren 
	  newY4=neg4; // new Y4 bewaren
	  ctx4.lineTo(newt4, newY4); //  4
	 ctx4.stroke();

const c5 = document.getElementById("mySimCanvas");
  const ctx5 = c5.getContext("2d"); // 2d means one or two dimensional (or 3)
	 ctx5.beginPath(); // simulatie 5 (grafisch) (orange)
	  //ctx5.strokeStyle = "black"; 
	  ctx5.lineTo(0, 0); 
	  newt5=pos5; // new t bewaren 
	  newY5=neg5; // new Y5 bewaren
	  ctx5.lineTo(newt5, newY5); //  5
	 ctx5.stroke();

const c6 = document.getElementById("mySimCanvas");
   const ctx6 = c6.getContext("2d"); 
	 ctx6.beginPath(); // simulatie 6 (grafisch) (xxx)
	  //ctx6.strokeStyle = "red"; // 2 x Rood !! Let op.
	  ctx6.lineTo(0, 0); 
	  newt6=pos6; // new t bewaren
	  newY6=neg6; // new Y6 bewaren
	  ctx6.lineTo(newt6, newY6); //  6
	 ctx6.stroke();

const c7 = document.getElementById("mySimCanvas");
  const ctx7 = c7.getContext("2d");
	 ctx7.beginPath(); // simulatie 7 (grafisch) (black)
	  //ctx7.strokeStyle = "black";  // 2 x zwart !! Let op.
	  ctx7.lineTo(0, 0); 
	  newt7=pos7; // new t bewaren 
	  newY7=neg7; // new Y7 bewaren
	  ctx7.lineTo(newt7, newY7); //  7
	 ctx7.stroke();

const c8 = document.getElementById("mySimCanvas");
  const ctx8 = c8.getContext("2d");
	 ctx8.beginPath(); // simulatie 8 (grafisch) (brown)
	  //ctx8.strokeStyle = "brown"; 
	  ctx8.lineTo(0, 0); 
	  newt8=pos8; // new t bewaren 
	  newY8=neg8; // new Y8 bewaren
	  ctx8.lineTo(newt8, newY8); // 8
	 ctx8.stroke();

//------- hierboven staan alle startwaardes ------------------

//--------- hieronder staan alle functies ------------------

function casus() {

C = 50.0;  // Karpers = 0 !!! (was 10? 0, 100 of 200?)
	S = 50.0;  // Zilverkarpers = 0 !!! (was 10? 0, 100 of 200?)

form["veld13"].value = C.toFixed(12); 
       form["veld14"].value = S.toFixed(12); 
       logControlAction("scenario", "casus_balanced_pond");
}

function verhogenVC(xxxx) {xxxx = 50.0; 
       form["veld13"].value = xxxx.toFixed(12); }

function verhogenVS(xxxx) {xxxx = 50.0; 
       form["veld14"].value = xxxx.toFixed(12); }

function verhogenV1(xxxx) {xxxx = xxxx + 0.1; 
       form["veld1"].value = xxxx.toFixed(12); }

function verlagenV1(xxxx) {xxxx = xxxx - 0.1; 
       form["veld1"].value = xxxx.toFixed(12); }

function verhogenV2(xxxx) {xxxx = xxxx + 0.1; 
       form["veld2"].value = xxxx.toFixed(12); }

function verlagenV2(xxxx) {xxxx = xxxx - 0.1; 
       form["veld2"].value = xxxx.toFixed(12); }

function verhogenV3(xxxx) {xxxx = xxxx + 0.1; 
       form["veld3"].value = xxxx.toFixed(12); }

function verlagenV3(xxxx) {xxxx = xxxx - 0.1; 
       form["veld3"].value = xxxx.toFixed(12); }

function verhogenV4(xxxx) {xxxx = xxxx + 0.1; 
       form["veld4"].value = xxxx.toFixed(12); }

function verlagenV4(xxxx) {xxxx = xxxx - 0.1; 
       form["veld4"].value = xxxx.toFixed(12); }

function MIN(eerste, tweede) {
   return Math.min(eerste, tweede);
}

function XKWAD(x) {
  return x * x;
}

function FF(L, F, D) 
{
   var K,Rel_licht,extinctie,hulp1,resultaat;

Rel_licht = L/LOPT;
 K = KW + KF*F + KD*D*KPD;
 hulp1 = -K * HK;
 if (hulp1>32) {resultaat = 0;}
 else
 { if (hulp1<-32) {resultaat = 1;}
 else { extinctie = Rel_licht * Math.exp(hulp1);
 if (extinctie>32) {resultaat = 0;}
 else {
 if (extinctie<-32) {resultaat = 1;} 
 else {resultaat = extinctie * Math.exp(1-extinctie);}
 }
 }
 }
 return resultaat; 
}

function JOTA(X, LABDAaa, mmm)
{
   var hulp1,hulp2,resultaat;

hulp1 = LABDAaa * (X-mmm);
 if (hulp1>32) {resultaat = 0;}
 else { if (hulp1<-32) {resultaat = 1;}
 else {hulp2 = Math.exp(-hulp1); resultaat = hulp2/(1+hulp2);}
 }
 return resultaat;
}

function FOX(Ooo) {
  if (typeof KA === 'undefined') {
    throw new Error('KA is niet gedefinieerd');
  }
  return Ooo === 0 ? 1.0 : 1 + (KA / Ooo);
}

function W(mumax, k, x) {
    return (mumax * x * x) / (k + x * x);
}

function E1(Tmp) {
  return Math.exp(Tmp - 20) * 0.06931472;
}

function E2(O2)
{
 var hulp1,hulp2,resultaat;

hulp1 = COP * (MG - O2);
 if (hulp1>32) {resultaat = 1.0;}
 else {
 if (hulp1<-32) {resultaat = 0.0;}
 else
 {
 hulp2 = Math.exp(hulp1);
 resultaat = hulp2/(1 + hulp2);
 }
 }
 return resultaat;
}

function E3(O2)
{
 var resultaat;
 if (O < MG) {resultaat = 0;}
 else { if (O2 == COD) {resultaat = 1.0E30;} // 1.0E30 (was 1!)
 else { resultaat = (O2 - MG) / (O2 - COD);} }
 
 return resultaat;
}

function draw() 
{
  const cccc = document.getElementById("mySimCanvas");
  const ctx = cccc.getContext("2d");
  const img = document.getElementById("scream");

ctx.beginPath();
	ctx.strokeStyle = "black"; 
	ctx.font = "12px Arial";
	//ctx.fillText("0", 490, 298);
	ctx.fillText("0 dagen", 14, 30);
	ctx.fillText("365 dagen", 330, 30);

ctx.fillRect(95, 20, 1, 28); // 1e lijntje is 28 pixels hoog
	ctx.moveTo(95, 48); // klein lijntje naar 95
	ctx.lineTo(90, 43);// klein lijntje naar 43
	ctx.moveTo(95, 48); // klein lijntje naar 95
	ctx.lineTo(100, 43);// klein lijntje naar 43

ctx.fillRect(225, 20, 1, 28); // 2e lijntje is 28 pixels hoog
	ctx.moveTo(225, 48); // klein lijntje 
	ctx.lineTo(220, 43);// klein lijntje 
	ctx.moveTo(225, 48); // klein lijntje 
	ctx.lineTo(230, 43);// klein lijntje

ctx.fillText("Begin lente", 88, 15); 
	ctx.fillText("Begin herst", 220, 15);

ctx.fillText("Jan.", 10, 297);
	ctx.fillText("April", 95, 297);
	ctx.fillText("Juli", 180, 297);
	ctx.fillText("Okt.", 265, 297);
	ctx.fillText("Dec.", 355, 297);

ctx.fillText("Zuurstof (zwart)", 35,  34+3*25);
	ctx.fillText("Nitraat (rood)", 35,    34+2*25);  
	ctx.fillText("Algen (rood)",35,      34+5*25);
	ctx.fillText("Visvoer (bruin)",35,      34+6*25);
	ctx.fillText("Detritus (geel)",35,      34+7*25);
	ctx.fillText("Bodemdieren (zwart)",35,  34+8*25);
	ctx.fillText("Watervlooien (groen)",35, 34+9*25);
	ctx.fillText("Visvoer (bruin)", 290,  34+4*25);

//ctx.fillRect(394, 1, 1, 300); // 3e lijntje is xx pixels hoog
  	//ctx.fillRect(398, 1, 1, 300); // 4e lijntje is xx pixels hoog
  	//ctx.fillRect(430, 1, 1, 300); // 4e lijntje is xx pixels hoog
	ctx.stroke();
}

function myMoveX()
{
//TT = parseFloat(document.A8.veld1.value);
//AU = parseFloat(document.A8.veld2.value);
//OU = parseFloat(document.A8.veld3.value);
//PU = parseFloat(document.A8.veld4.value);
//NU = parseFloat(document.A8.veld5.value);
}

//---------- step is de loop ----------

// === Sunflower integratie: messaging v0.1 ===
var currentRunId = "run-" + (new Date().getTime());
var tickIndex = 0;
var lastPostedDay = -1;
var oxygenLowFlag = false;

function logControlAction(control, value) {
  if (!window.parent) return;
  var msg = {
    type: "action",
    source: "viskweekvijver",
    version: "0.1",
    runId: currentRunId,
    t: t,
    control: control,
    value: (typeof value === "undefined" ? null : value)
  };
  window.parent.postMessage(msg, "*");
}

// === Einde Sunflower integratie helpers ===

function step() 
    {
	oudt1=pos1; oudY1=neg1; // oud neg1 bewaren 
	oudt2=pos2; oudY2=neg2; // oud neg2 bewaren
	oudt3=pos3; oudY3=neg3; // oud neg3 bewaren
	oudt4=pos4; oudY4=neg4; // oud neg4 bewaren
	oudt5=pos5; oudY5=neg5; // oud neg5 bewaren 
	oudt6=pos6; oudY6=neg6; // oud neg6 bewaren
	oudt7=pos7; oudY7=neg7; // oud neg7 bewaren
	oudt8=pos8; oudY8=neg8; // oud neg8 bewaren

//dt = parseFloat(document.AAAA.veld1.value);
	//p1 = parseFloat(document.AAAA.veld3.value);
	//p2 = parseFloat(document.AAAA.veld4.value);
	//p3 = parseFloat(document.AAAA.veld5.value);

AU = parseFloat(document.AAAA.veld1.value);
	OU = parseFloat(document.AAAA.veld2.value);
	PU = parseFloat(document.AAAA.veld3.value);
	NU = parseFloat(document.AAAA.veld4.value);

F = parseFloat(document.AAAA.veld5.value);
	A = parseFloat(document.AAAA.veld6.value);
	B = parseFloat(document.AAAA.veld7.value);
	D = parseFloat(document.AAAA.veld8.value);
	N = parseFloat(document.AAAA.veld9.value);
	O = parseFloat(document.AAAA.veld10.value);
   	P = parseFloat(document.AAAA.veld11.value);
   	Z = parseFloat(document.AAAA.veld12.value);
   	C = parseFloat(document.AAAA.veld13.value);
   	S = parseFloat(document.AAAA.veld14.value);
        
 	counter = counter + 1;

L_TIJD    = - Math.cos( 6.283185 * (t - Math.floor(t)));
   	L_SEIZOEN = - Math.cos(t * 0.0172142) * 0.5;
   	L_NU      = (L_TIJD + L_SEIZOEN) * L_JAARMAX / 1.5;

if (L_NU < 0.0) {L = 0.0;}
 	else L = L_NU;

TEMP_TIJD = -Math.cos(6.283185 * (t - Math.floor(t)));
  	TEMP_SEIZOEN = 6+((1-Math.cos(t*0.0172142))*(TEMP_JAARMAX-7)*0.5);
  	TEMP = TEMP_SEIZOEN + TEMP_TIJD;

TEMPTEMP = XKWAD(TEMP);
	TEMPTEMPTEMP = TEMPTEMP * TEMP;
	REA = 14.61996 -0.40420 * TEMP + 0.00842 * TEMPTEMP - 0.00009 * TEMPTEMPTEMP;

PKWAD = XKWAD(P);      
	NKWAD = XKWAD(N);

//AAA  = 30.0 * Math.sin(6.28*100.0*t); 
     //xxx  = 30.0 * Math.sin(6.28*33.0*t);

if (t >= Tmax) return;

//if (t > 100) {AU = 0.0;};  // visvoer (norm = 0?) 5, 10 of 20? 
	//if (t > 100) {PU = 0.3;};  // phosfaat (norm = 0.01?) 0.35, 5, 10 of 20?
	//if (t > 100) {NU = 0.3;};  // nitraat vermeerderen. 0.01, 1.3, 10 of 50?
	//if (t > 100) {OU = 0.3;};  // zuurstof vermeerderen. 4, 10 of 50?
	//if (t > 100) {C = C + 50.0;};  // karpers (waren 100) vermeerderen. 0, 10, 50 of 100?
	//if (t > 100) {S = C + 50.0;};  // zilverkarpers (waren 50) vermeerderen. 0, 20 of 50?

QGF = FT(1)*FF(L,F,D)*MUFMAX*MIN(PKWAD/(HLP3+PKWAD),NKWAD/(5*(HLP4 +NKWAD)))*F;
	QFZ = FT(2)*FO(2) * W(MUFZMAX,HLP5,F)*Z;
	QFB = FT(3)*W(MUFBMAX,HLP6,F)*B;
	QFS = FT(5)*FO(5) * S*W(MUFSMAX,HLP7,F);
	QFD = MBF*QGF;
	if (F > F0) {QFD = QFD + MF*F;}
	QFE = MBOF*F;

QDZ = FT(2)*FO(2) * Z*W(MUDZMAX,HLP8,D); 
	QZB = FT(3) * W(MUZBMAX,HLP9,Z)*B;
	HLP16 = W(MUBCMAX,HLP10,B);

QZC = FT(4)*FO(4)*MIN((HLP11-HLP16),(W(MUZCMAX,HLP12,Z)*JOTA(B,LABDAB,MB2)))*C;
	QZD = MBZ*(QFZ + QDZ) + FOX(O)*MZ*Z;
	QZE = MBOZ*Z;
	QDB = FT(3)*B*W(MUDBMAX,HLP13,D);
	QBC = FT(4)*FO(4)*HLP16*C;   // probleem??
	QBD = MBB * (QFB + QZB + QDB);
	QBE = MBOB*B;

QAC = FT(4) * FO(4) * C*W(MUACMAX,HLP14,A);    // in orde !!
	QDS = FT(5) * FO(5) * S*W(MUDSMAX,HLP15,D);

RC = QAC * QBC + QZC;
	RS = QFS + QDS;
	QCD = (MBC + HLP1 * RC) * RC;   
	QCE = MBOC * C;
	QSD = (MBS + HLP2 * RS) * RS;
	QSE = MBOS * S;

QDP = UDP * E1(TEMP) * E2(O) * D;// Hij doet het; haakje vergeten...
	QPF = QGF / 106.0;
	QPD = SEDP * E3(O) * P;
	QDN = UDN * E1(TEMP) * E2(O) * D;

QNF = QGF * 0.0472;
	QFO = PHOT * QGF;

QOF = RESPF * F;
	QOZ = RESPZ * Z;
	QOB = RESPB * B;
	QOC = RESPC * C;
	QOS = RESPS * S;
	QOD = OKT * D;
	QAD = ALPHA * A;

DELTAPU = PU * dt;
	DELTANU = NU * dt;
	DELTAOU = OU * dt;
	DELTAAU = AU * dt;

DFDT = (QGF - QFZ - QFB - QFS - QFD - QFE)*dt;
	DZDT = (QFZ + QDZ - QZB - QZC - QZD - QZE)*dt;
	DBDT = (QFB + QZB + QDB - QBC - QBD - QBE)*dt;
	DCDT = (QAC + QBC + QZC - QCD - QCE)*dt;
	DSDT = (QFS + QDS - QSD - QSE)*dt;

DPDT = DELTAPU + (QDP - QPF - QPD + DPU)*dt; 
	DNDT = DELTANU + (QDN - QNF + DNU)*dt;
	DODT = DELTAOU + (QFO + RE * (REA - O) - QOF - QOZ - QOB - QOC - QOS - QOD)*dt;
	DADT = DELTAAU + (AU - QAC - QAD)*dt; 
	DDDT = (QFD +QZD +QBD +QCD +QSD +QAD -QPD -QDN -QDZ -QDB -QDS -SED*D)*dt;

F = F + DFDT;  F = Math.max(F, 0.0);
     	Z = Z + DZDT;  Z = Math.max(Z, 0.0);
     	B = B + DBDT;  B = Math.max(B, 0.0);
     	C = C + DCDT;  C = Math.max(C, 0.0);
     	S = S + DSDT;  S = Math.max(S, 0.0);
     	P = P + DPDT;  P = Math.max(P, 0.0);
     	N = N + DNDT;  N = Math.max(N, 0.0);
     	O = O + DODT;  O = Math.max(O, 0.0);
     	A = A + DADT;  A = Math.max(A, 0.0);
     	D = D + DDDT;  D = Math.max(D, 0.0);

PTOEG = PTOEG + DELTAPU;
	NTOEG = NTOEG * DELTANU;
	OTOEG = OTOEG + DELTAOU;
	VTOEG = VTOEG + DELTAAU;

// plek 1, om grafische output in te stellen
	pos1 = Math.round(TT*t); // grafiek Black Nitraat N // onderin: 250/270; bovenin: 50
	neg1 = Math.round(-0.99*N + 80);  
	pos2 = Math.round(TT*t); //  grafiek Blue (TEMP):
	neg2 = Math.round (-5.0*TEMP +280 + 20);    
	pos3 = Math.round(TT*t); //  grafiek Yellow (D)
	neg3 = Math.round (-7.0*D + 270.0);   
	pos4 = Math.round(TT*t); //  grafiek Green (Z)
	neg4 = Math.round(-60.0*Z + 280); // was 30.0
	pos5 = Math.round(TT*t); // grafiek (O Zuurstof):   
	neg5 = Math.round(-4.0*O + 140);
	pos6 = Math.round(TT*t); // grafiek Red (F Algen):
	neg6 = Math.round(-4.0*F + 190); 
	pos7 = Math.round(TT*t); // grafiek Yellow (B)  
	neg7 = Math.round(-1.0*B + 260.0);   
	pos8 = Math.round(TT*t); // grafiek Bruin (visvoer A)  
	neg8 = Math.round(-1.4*A + 210.0);

form["ttt"].value = t.toFixed(12); // Tijd t
       form["tttt"].value = t.toFixed(12); // Tijd t (idem)

form["veld5"].value = F.toFixed(12); 
       form["veld6"].value = A.toFixed(12); 
       form["veld7"].value = B.toFixed(12); 
       form["veld8"].value = D.toFixed(12);

form["veld9"].value = N.toFixed(12); 
       form["veld10"].value = O.toFixed(12); 
       form["veld11"].value = P.toFixed(12); 
       form["veld12"].value = Z.toFixed(12);

form["veld13"].value = C.toFixed(12); 
       form["veld14"].value = S.toFixed(12);

form["rood"].value = N.toFixed(9);
       form["orange"].value = O.toFixed(9);
       form["black"].value = F.toFixed(9);
       form["archid"].value = P.toFixed(9);
       form["brown"].value = D.toFixed(9);

form["Y19"].value = A.toFixed(9);
       form["Y15"].value = PU.toFixed(4);
       form["Y16"].value = NU.toFixed(4); 
       form["Y18"].value = OU.toFixed(4);
       form["Y20"].value = AU.toFixed(4); // plek 2 om teller in te stellen
       form["Y11"].value = S.toFixed(4); // S Zilverkarpers
       form["Y11a"].value = S.toFixed(4); // S Zilverkarpers
       form["Y12"].value = Z.toFixed(12); // Z Watervlooien
       form["Y13"].value = B.toFixed(12); // B Bodemdieren
       form["Y14"].value = C.toFixed(4); // C Karpers
       form["Y14a"].value = C.toFixed(4); // C Karpers
       form["Y10"].value = TEMP.toFixed(12); //

// demo plek 3 om animaties in te stellen:

// de beweegplekken:
	 elem1.style.top =  - 4.0*TEMP - 15 + "px";  //  animatie 1  =blue
	 elem1.style.left = + t + "30px";

elem2.style.top = - 8.0*F - 105 + "px"; // animatie 2 =rood algen
	 elem2.style.left = + t + "80px";

elem3.style.top = - 1.23*S - 6 + "px"; // animatie 3  =orange
	 elem3.style.left = "260px"; 
	 elem4.style.top = - 1.23*C - 6 + "px"; // animatie 4  =orange
	 elem4.style.left = "200px";

ctx1.beginPath(); // simulatie 1 (grafisch) (rood)
	  ctx1.strokeStyle = "red"; 
	  ctx1.lineTo(oudt1, oudY1); 
	  newt1=pos1; // new t bewaren 
	  newY1=neg1; // new Y1 bewaren
	  ctx1.lineTo(newt1, newY1); //  
	 ctx1.stroke();

ctx2.beginPath(); // simulatie 2 (grafisch) (blauw)
	  ctx2.strokeStyle = "blue"; 
	  ctx2.lineTo(oudt2, oudY2); 
	  newt2=pos2; // new t bewaren
	  newY2=neg2; // new Y2 bewaren
	  ctx2.lineTo(newt2, newY2); //  
	 ctx2.stroke();

ctx3.beginPath(); // simulatie 3 (grafisch) (geel)
	  ctx3.strokeStyle = "#FFB300"; 
	  ctx3.lineTo(oudt3, oudY3); 
	  newt3=pos3; // new t bewaren 
	  newY3=neg3; // new Y3 bewaren
	  ctx3.lineTo(newt3, newY3); //  
	 ctx3.stroke();

ctx4.beginPath(); // simulatie 4 (grafisch) (groen)
	  ctx4.strokeStyle = "green"; 
	  ctx4.lineTo(oudt4, oudY4); 
	  newt4=pos4; // new t bewaren 
	  newY4=neg4; // new Y4 bewaren
	  ctx4.lineTo(newt4, newY4); //  
	 ctx4.stroke();

ctx5.beginPath(); // simulatie 5 (grafisch) (xxx)
	  ctx5.strokeStyle = "black"; 
	  ctx5.lineTo(oudt5, oudY5); 
	  newt5=pos5; // new t bewaren 
	  newY5=neg5; // new Y5 bewaren
	  ctx5.lineTo(newt5, newY5); //  
	 ctx1.stroke();

ctx6.beginPath(); // simulatie 6 (grafisch) (blauw)
	  ctx6.strokeStyle = "red"; 
	  ctx6.lineTo(oudt6, oudY6); 
	  newt6=pos6; // new t bewaren
	  newY6=neg6; // new Y6 bewaren
	  ctx6.lineTo(newt6, newY6); //  
	 ctx6.stroke();

ctx7.beginPath(); // simulatie 7 (grafisch) (geel)
	  ctx7.strokeStyle = "black"; 
	  ctx7.lineTo(oudt7, oudY7); 
	  newt7=pos7; // new t bewaren 
	  newY7=neg7; // new Y7 bewaren
	  ctx7.lineTo(newt7, newY7); //  
	 ctx7.stroke();

ctx8.beginPath(); // simulatie 8 (grafisch) (groen)
	 ctx8.strokeStyle = "brown"; 
	 ctx8.lineTo(oudt8, oudY8); 
	 newt8=pos8; // new t bewaren 
	 newY8=neg8; // new Y8 bewaren
	 ctx8.lineTo(newt8, newY8); // 
	 ctx8.stroke();
// --- Sunflower telemetry & event triggers ---
 tickIndex = tickIndex + 1;
 var currentDay = Math.floor(t);
 if (currentDay != lastPostedDay) {
 postStateToParent();
 lastPostedDay = currentDay;
 }
 if (O < 4.5 && !oxygenLowFlag) {
 oxygenLowFlag = true;
 emitEvent("oxygen_low", { O: O, threshold: 4.5 });
 }
 if (O >= 4.5 && oxygenLowFlag) {
 oxygenLowFlag = false;
 }
// --- einde Sunflower telemetry ---

t = t + dt;
  	//setTimeout(step, 10);
  	}

function startLoop() {
        if (intervalId === null) {
            intervalId = setInterval(step, 0); // 0 mili-seconden
        }
        tickIndex = 0;
        lastPostedDay = -1;
        oxygenLowFlag = false;
        logControlAction("start", null);
	}

function stopLoop() {
        clearInterval(intervalId);
        intervalId = null;
        logControlAction("stop", null);
	}

// === Sunflower integratie: inkomende berichten ===
window.addEventListener("message", function(event){
  var msg = event.data;
  if (!msg || msg.target !== "viskweekvijver") return;

if (msg.type === "setScenario") {
    // optioneel: gebruik msg.initial als override van startwaarden
    if (msg.initial) {
      if (typeof msg.initial.F === "number") F = msg.initial.F;
      if (typeof msg.initial.A === "number") A = msg.initial.A;
      if (typeof msg.initial.B === "number") B = msg.initial.B;
      if (typeof msg.initial.D === "number") D = msg.initial.D;
      if (typeof msg.initial.N === "number") N = msg.initial.N;
      if (typeof msg.initial.O === "number") O = msg.initial.O;
      if (typeof msg.initial.P === "number") P = msg.initial.P;
      if (typeof msg.initial.Z === "number") Z = msg.initial.Z;
      if (typeof msg.initial.C === "number") C = msg.initial.C;
      if (typeof msg.initial.S === "number") S = msg.initial.S;
      form["veld5"].value  = F.toFixed(12);
      form["veld6"].value  = A.toFixed(12);
      form["veld7"].value  = B.toFixed(12);
      form["veld8"].value  = D.toFixed(12);
      form["veld9"].value  = N.toFixed(12);
      form["veld10"].value = O.toFixed(12);
      form["veld11"].value = P.toFixed(12);
      form["veld12"].value = Z.toFixed(12);
      form["veld13"].value = C.toFixed(12);
      form["veld14"].value = S.toFixed(12);
    } else {
      // fallback: gebruik bestaande casus()
      if (typeof casus === "function") {
        casus();
      }
    }
  } else if (msg.type === "setParams" && msg.params) {
    if (typeof msg.params.AU === "number") {
      document.AAAA.veld1.value = msg.params.AU;
    }
    if (typeof msg.params.OU === "number") {
      document.AAAA.veld2.value = msg.params.OU;
    }
    if (typeof msg.params.PU === "number") {
      document.AAAA.veld3.value = msg.params.PU;
    }
    if (typeof msg.params.NU === "number") {
      document.AAAA.veld4.value = msg.params.NU;
    }
  } else if (msg.type === "control" && msg.command) {
    if (msg.command === "pause") {
      stopLoop();
    } else if (msg.command === "resume") {
      startLoop();
    } else if (msg.command === "reset") {
      // eenvoudige reset: reload pagina
      window.location.reload();
    }
  }
}, false);
// === Einde inkomende berichten ===

draw();

</SCRIPT>

</FORM>

</BODY>
</HTML>